Sudurpashchim Provinceसुदूरपश्चिम प्रदेश

The province in figures

This page sets out cited facts, the main challenges and opportunities that official documents identify, who is responsible for what, and open questions. It does not rank proposals or say which choice is right. Figures come from different years and sources; each is labelled. Statements from budget speeches and plans are what a government says it will do, not evidence that it has been done. This page does not record party positions on Sudurpashchim's agenda. Party names appear only where a cited report describes the budget dispute.यस पृष्ठमा स्रोतसहितका तथ्य, आधिकारिक दस्तावेजले औँल्याएका मुख्य चुनौती र अवसर, कुन कामको जिम्मा कसको हो, र अनुत्तरित प्रश्न राखिएका छन्। यसले प्रस्तावहरूको वरीयता तोक्दैन, न त कुन रोजाइ सही हो भन्छ। तथ्याङ्क फरक-फरक वर्ष र स्रोतका छन्; प्रत्येकमा वर्ष र स्रोत उल्लेख छ। बजेट वक्तव्य र योजनाका कुरा सरकारले गर्छु भनेका काम हुन्, भइसकेको प्रमाण होइनन्। यस पृष्ठमा सुदूरपश्चिमको एजेन्डाबारे दलहरूको धारणा राखिएको छैन। बजेट विवाद उल्लेख गर्ने समाचारमा आएजति मात्र दलको नाम छ।

Capitalराजधानी

Godawari, Kailali (designated permanent capital); offices currently in Dhangadhi. The province's Second Five-Year Plan says Godawari, Kailali has been designated the permanent capital although the capital is currently in Dhangadhi.गोदावरी, कैलाली (तोकिएको स्थायी राजधानी); हाल कार्यालयहरू धनगढीमा। प्रदेशको दोस्रो पञ्चवर्षीय योजनाले स्थायी राजधानी गोदावरी, कैलाली तोकिएको भए पनि हाल राजधानी धनगढीमा रहेको उल्लेख गरेको छ। (2026-10-11) Province Policy and Planning Commission

Districtsजिल्ला

9: Bajura, Bajhang, Doti, Achham, Darchula, Baitadi, Dadeldhura, Kanchanpur and Kailali९: बाजुरा, बझाङ, डोटी, अछाम, दार्चुला, बैतडी, डडेल्धुरा, कञ्चनपुर र कैलाली (Constitution, Schedule 4) Nepal Law Commission · National Statistics Office

Local governmentsस्थानीय तह

88: 1 sub-metropolitan city, 33 municipalities and 54 rural municipalities८८: १ उपमहानगरपालिका, ३३ नगरपालिका र ५४ गाउँपालिका (Census 2021 provincial report; OAG 63rd report (2083)) National Statistics Office · Office of the Auditor General

Populationजनसङ्ख्या

2,694,783 (577,102 households)२६,९४,७८३ (५,७७,१०२ घरपरिवार) (Census 2021) National Statistics Office

Areaक्षेत्रफल

19,539 sq km (13.28 per cent of Nepal)१९,५३९ वर्ग कि.मि. (नेपालको १३.२८ प्रतिशत) (As stated in NSO report (2081 BS)) National Statistics Office

Population densityजनघनत्व

138 people per sq km (national 198)प्रति वर्ग कि.मि. १३८ जना (राष्ट्रिय १९८) (Census 2021) National Statistics Office

Sex ratio (males per 100 females)लैङ्गिक अनुपात (प्रति १०० महिलामा पुरुष)

89.51, the lowest of the seven provinces (national 95.59)८९.५१, सात प्रदेशमध्ये सबैभन्दा कम (राष्ट्रिय ९५.५९) (Census 2021) National Statistics Office

Poverty headcountगरिबीको रेखामुनिको जनसङ्ख्या

34.16 per cent, the highest of the seven provinces (national 20.27)३४.१६ प्रतिशत, सात प्रदेशमध्ये सबैभन्दा बढी (राष्ट्रिय २०.२७) (NLSS IV 2022/23) National Statistics Office

Population absent from homeघरबाट अनुपस्थित जनसङ्ख्या

24.9 per cent, the highest of the seven provinces (national 16.9); 343,523 people abroad per the 2021 census२४.९ प्रतिशत, सात प्रदेशमध्ये सबैभन्दा बढी (राष्ट्रिय १६.९); २०७८ को जनगणनाअनुसार विदेशमा ३,४३,५२३ जना (NLSS IV 2022/23; Census 2021) National Statistics Office

Literacy, age 5 and aboveसाक्षरता दर (५ वर्षमाथि)

73.5 per cent (male 85.1, female 65.0; national 77.4)७३.५ प्रतिशत (पुरुष ८५.१, महिला ६५.०; राष्ट्रिय ७७.४) (NLSS IV 2022/23) National Statistics Office

Per-capita GDP; growthप्रतिव्यक्ति उत्पादन; आर्थिक वृद्धि

US$1,063; 1.8 per cent (national 1.9)१,०६३ अमेरिकी डलर; १.८ प्रतिशत (राष्ट्रिय १.९) (FY 2079/80 (16th Plan)) National Planning Commission

Multidimensional poverty; Human Development Indexबहुआयामिक गरिबी; मानव विकास सूचकाङ्क

25.3 per cent; HDI 0.547२५.३ प्रतिशत; मानव विकास सूचकाङ्क ०.५४७ (As reported in the 16th Plan (HDI from Nepal Human Development Report 2020)) National Planning Commission

Households with electricityविद्युत् पहुँच भएका घरपरिवार

86.6 per cent (up from 64.69 per cent in the plan's base year)८६.६ प्रतिशत (योजनाको आधार वर्षमा ६४.६९ प्रतिशत) (FY 2080/81 (provincial plan)) Province Policy and Planning Commission

Provincial budgetप्रदेश बजेट

Rs 37.70 billion presented on Asar 1, 2083; not passed as of Shrawan 24, 2083 (see challenges)२०८३ असार १ मा रु. ३७ अर्ब ७० करोड प्रस्तुत; साउन २४ सम्म पारित नभएको (चुनौती हेर्नुहोस्) (FY 2083/84) Kantipur

The highest poverty rate in Nepalदेशमै सबैभन्दा उच्च गरिबी दर

• About a third of Sudurpashchim's people (34.16 per cent) were below the national poverty line in 2022/23, the highest of any province. The provincial plan names widespread poverty and limited income opportunities, inequality between areas and municipalities, and remnants of discrimination, exclusion and harmful social practices as major challenges.सन् २०२२/२३ मा सुदूरपश्चिमका करिब एक तिहाइ (३४.१६ प्रतिशत) मानिस गरिबीको रेखामुनि थिए, जुन प्रदेशहरूमध्ये सबैभन्दा बढी हो। प्रदेश योजनाले व्यापक गरिबी र सीमित आयआर्जनका अवसर, भूगोल र पालिकाबीचको असमानता, तथा विभेद, बहिष्करण र हानिकारक सामाजिक प्रथाका अवशेषलाई प्रमुख चुनौती भनेको छ। National Statistics Office · Province Policy and Planning Commission

A quarter of people away from homeएक चौथाइ मानिस घरबाहिर

• The NLSS found 24.9 per cent of the province's population absent from their households, the highest share of any province, and the 2021 census counted 343,523 people from the province abroad, from about 30 per cent of households. The provincial plan says too few jobs are being created, increasing reliance on foreign employment, and notes rapid migration from mountain and hill districts and unplanned settlement in the Tarai. Remittances and cross-border trade with India are named as important to the economy.जीवनस्तर सर्वेक्षणले प्रदेशको २४.९ प्रतिशत जनसङ्ख्या घरबाट अनुपस्थित रहेको पायो, जुन प्रदेशहरूमध्ये सबैभन्दा बढी हो, र २०७८ को जनगणनाले करिब ३० प्रतिशत घरपरिवारबाट ३,४३,५२३ जना विदेशमा रहेको गणना गर्‍यो। पर्याप्त रोजगारी सिर्जना नहुँदा वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता बढेको, हिमाली र पहाडी जिल्लाबाट तीव्र बसाइसराइ र तराईमा अव्यवस्थित बसोबास भइरहेको प्रदेश योजनाले उल्लेख गरेको छ। विप्रेषण र भारतसँगको सीमापार व्यापार अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण भनिएको छ। National Statistics Office · Province Policy and Planning Commission

A budget that was not passedपारित नभएको बजेट

• The provincial government presented a Rs 37.70 billion budget for FY 2083/84 at midnight on Asar 1, 2083, without stating the split between current and capital spending, while opposition members boycotted. Kantipur reported on Shrawan 24, 2083 that the budget had not been passed because of disputes within the ruling coalition, describing a 'budget vacuum'; CPN-UML had withdrawn support on Asar 31 and Chief Minister Kamal Bahadur Shah was due to seek a vote of confidence. The Auditor General separately records 35 bills tabled but not passed by FY 2081/82, the joint-highest backlog.प्रदेश सरकारले २०८३ असार १ को मध्यरातमा आ.व. २०८३/८४ का लागि रु. ३७ अर्ब ७० करोडको बजेट चालु र पुँजीगत विनियोजन नखुलाई प्रस्तुत गर्‍यो, प्रतिपक्षी सदस्यले बहिष्कार गरेका थिए। सत्तारूढ गठबन्धनभित्रको विवादका कारण बजेट पारित नभएको र प्रदेश 'बजेट शून्यता'मा रहेको कान्तिपुरले २०८३ साउन २४ मा जनायो; नेकपा (एमाले) ले असार ३१ मा समर्थन फिर्ता लिएको र मुख्यमन्त्री कमलबहादुर शाहले विश्वासको मत लिनुपर्ने अवस्था थियो। महालेखापरीक्षकले आ.व. २०८१/८२ सम्म ३५ विधेयक पेस भएर पारित हुन बाँकी रहेको पनि उल्लेख गरेको छ, जुन प्रदेशहरूमध्ये सबैभन्दा बढी (कर्णालीसँग बराबर) हो। Kantipur · Office of the Auditor General

Spending and accountsखर्च र लेखा

• In FY 2081/82 the province spent 70.11 per cent of its budget, and 59.85 per cent of that spending came from what the Auditor General calls internal sources. It collected 92.01 per cent of its estimated revenue. The Auditor General found Rs 26.8 million of vehicle tax not shared with local levels as the law requires, 25 provincial bodies that had not deducted advance income tax, and 6 ministries or central bodies without consolidated financial statements.आ.व. २०८१/८२ मा प्रदेशले बजेटको ७०.११ प्रतिशत खर्च गर्‍यो, र सो खर्चको ५९.८५ प्रतिशत महालेखापरीक्षकले आन्तरिक स्रोत भनेको रकमबाट व्यहोरियो। अनुमान गरेको राजस्वको ९२.०१ प्रतिशत उठ्यो। कानुनबमोजिम स्थानीय तहसँग बाँडफाँट नगरिएको सवारी साधन कर रु. २ करोड ६८ लाख २३ हजार, अग्रिम आयकर कट्टी नगर्ने २५ प्रदेश निकाय, र एकीकृत वित्तीय विवरण तयार नगर्ने ६ मन्त्रालय वा केन्द्रीय निकाय महालेखापरीक्षकले औँल्याएको छ। Office of the Auditor General

Education, health and accessशिक्षा, स्वास्थ्य र पहुँच

• Literacy among women aged 5 and above is 65.0 per cent, against 85.1 per cent for men. The Education Review Office's 2023 assessment found Grade 10 students in Sudurpashchim and Karnali scoring lower on average than elsewhere. The provincial plan cites lack of access to quality education and health care, and difficult transport, as obstacles to better living standards.५ वर्षमाथिका महिलाको साक्षरता ६५.० प्रतिशत छ, जबकि पुरुषको ८५.१ प्रतिशत छ। शिक्षा गुणस्तर परीक्षण केन्द्रको सन् २०२३ को परीक्षणअनुसार सुदूरपश्चिम र कर्णालीका कक्षा १० का विद्यार्थीको औसत अङ्क अन्यत्रभन्दा कम थियो। गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको कमी तथा यातायातको कठिनाइ जीवनस्तर सुधारमा बाधक भएको प्रदेश योजनाले उल्लेख गरेको छ। National Statistics Office · Education Review Office

Earthquakes, climate and natural hazardsभूकम्प, जलवायु र प्राकृतिक प्रकोप

• The province was hit by the Doti earthquake of 2022 and the Bajhang earthquake of 2023, both included with the 2023 Jajarkot earthquake in the government's post-disaster needs assessment. The provincial plan says climate change, environmental risk, natural disasters and difficult terrain are creating further problems for farming, infrastructure and livelihoods.सन् २०२२ को डोटी भूकम्प र २०२३ को बझाङ भूकम्पले प्रदेशलाई असर गर्‍यो; यी दुवैलाई २०२३ को जाजरकोट भूकम्पसँगै सरकारको विपद्पछिको आवश्यकता मूल्याङ्कनमा समेटिएको थियो। जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय जोखिम, प्राकृतिक विपद् र भौगोलिक जटिलताले कृषि, पूर्वाधार र जीविकोपार्जनमा थप चुनौती थपेको प्रदेश योजनाले भनेको छ। United Nations Development Programme · Province Policy and Planning Commission

Hydropower on the Mahakali, Seti and other riversमहाकाली, सेती र अन्य नदीमा जलविद्युत्

The provincial plan sees very large hydropower potential, much of it in projects that depend on federal decisions.प्रदेश योजनाले ठूलो जलविद्युत् सम्भावना देखेको छ, जसको धेरै भाग सङ्घीय निर्णयमा निर्भर आयोजनामा छ।

Evidence

• The plan says about 171 MW is connected to the national grid, 108 projects totalling 8,241 MW are at the construction stage, and 86.6 per cent of households have electricity, but industrial use of power in the province is low. It gives two slightly different figures for current output (171 MW and 167 MW).योजनाअनुसार हाल करिब १७१ मेगावाट राष्ट्रिय प्रसारण लाइनमा जोडिएको, कुल ८,२४१ मेगावाट क्षमताका १०८ आयोजना निर्माणको चरणमा रहेको र ८६.६ प्रतिशत घरपरिवारमा बिजुली पुगेको छ, तर प्रदेशमा बिजुलीको औद्योगिक खपत न्यून छ। योजनाले हालको उत्पादनका दुई फरक अङ्क (१७१ र १६७ मेगावाट) दिएको छ। Province Policy and Planning Commission
• Large hydropower, boundary rivers and the Mahakali–Pancheshwar arrangements with India are federal responsibilities (Schedule 5, items 7 and 14).ठूला जलविद्युत्, सीमा नदी र भारतसँगको महाकाली–पञ्चेश्वर व्यवस्था सङ्घको जिम्मेवारी (अनुसूची ५ क्रम ७ र १४) हुन्। Nepal Law Commission

Official plans

• Citing studies, the plan puts the province's technical hydropower potential at more than 18,000 MW and names West Seti (750 MW), Pancheshwar (6,480 MW) and SR-6 (450 MW) as large projects that could transform the economy, with possible exports to India and Bangladesh. It says detailed studies of three smaller projects in Baitadi and Darchula (7.71, 7.75 and 6.97 MW) are complete.अध्ययनहरूको हवाला दिँदै योजनाले प्रदेशमा १८,००० मेगावाटभन्दा बढी प्राविधिक जलविद्युत् सम्भावना रहेको, र पश्चिम सेती (७५० मेगावाट), पञ्चेश्वर (६,४८० मेगावाट) र एसआर-६ (४५० मेगावाट) जस्ता ठूला आयोजनाले भारत र बङ्गलादेशसम्म निर्यातसहित अर्थतन्त्रको कायापलट गर्न सक्ने भनेको छ। बैतडी र दार्चुलाका तीन साना आयोजना (७.७१, ७.७५ र ६.९७ मेगावाट) को विस्तृत अध्ययन सम्पन्न भएको पनि उल्लेख छ। Province Policy and Planning Commission

Open questions

• What is the federal timetable for West Seti and Pancheshwar, and what would the province gain in royalties, jobs and local power?पश्चिम सेती र पञ्चेश्वरको सङ्घीय समयतालिका के हो, र प्रदेशले रोयल्टी, रोजगारी र स्थानीय बिजुलीमा के पाउँछ?
• Why is industrial use of electricity low, and what would change it?बिजुलीको औद्योगिक खपत किन न्यून छ, र के ले यसलाई बदल्छ?

Khaptad, Shuklaphanta and the far-western mountainsखप्तड, शुक्लाफाँटा र सुदूरपश्चिमका हिमाल

Khaptad, Shuklaphanta and the far-western mountains are, in the plan's words, little known but highly promising for tourism.योजनाका शब्दमा खप्तड, शुक्लाफाँटा र सुदूरपश्चिमका हिमाल पर्यटनका दृष्टिले अझै अपरिचित तर अत्यन्त सम्भावनायुक्त छन्।

Evidence

• The plan describes Khaptad Baba's ashram as a possible centre for meditation, yoga and spiritual tourism; Shuklaphanta National Park as known for the world's largest protected herd of swamp deer; trekking and climbing in the Api–Nampa and Saipal areas; rafting and kayaking on the Mahakali and Seti; religious sites such as Badimalika, Shaileshwari and Ugratara; and Deuda culture and homestays.योजनाले खप्तड बाबाको आश्रमलाई ध्यान, योग र आध्यात्मिक पर्यटनको सम्भावित केन्द्र; शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जलाई विश्वकै सबैभन्दा ठूलो बाह्रसिङ्गे समूहको संरक्षित क्षेत्र; अपि–नाम्पा र साइपाल क्षेत्रमा पदयात्रा र हिमाल आरोहण; महाकाली र सेतीमा र्‍याफ्टिङ र कायाकिङ; बडिमालिका, शैलेश्वरी, उग्रताराजस्ता धार्मिक स्थल; र देउडा संस्कृति तथा होमस्टेको उल्लेख गरेको छ। Province Policy and Planning Commission · National Statistics Office
• No cited visitor figures were found for this draft; national parks are federal (Schedule 5, item 27).यस मस्यौदाका लागि पर्यटक सङ्ख्या स्रोतसहित भेटिएन; राष्ट्रिय निकुञ्ज सङ्घको अधिकार (अनुसूची ५ क्रम २७) हो। Nepal Law Commission

Official plans

• The Rs 37.70 billion FY 2083/84 budget presented on Asar 1 included tourism development among its priorities, as reported by Kantipur; it had not been passed as of Shrawan 24, 2083.कान्तिपुरका अनुसार असार १ मा प्रस्तुत रु. ३७ अर्ब ७० करोडको आ.व. २०८३/८४ को बजेटले पर्यटन विकासलाई प्राथमिकतामा राखेको थियो; २०८३ साउन २४ सम्म बजेट पारित भएको थिएन। Kantipur

Open questions

• How will visitors reach Khaptad, Api and Saipal, and who will count them?पर्यटक खप्तड, अपि र साइपालसम्म कसरी पुग्छन्, र तिनको गणना कसले गर्छ?

Border trade and the Chandani–Dodhara dry portसीमा व्यापार र चाँदनी–दोधारा सुख्खा बन्दरगाह

Border trade and a dry port under construction at Chandani–Dodhara are seen as openings for trade.सीमा व्यापार र चाँदनी–दोधारामा निर्माणाधीन सुख्खा बन्दरगाहलाई व्यापारको अवसर मानिएको छ।

Evidence

• The plan names cross-border trade, the variety of local products, digital technology and an active private sector as opportunities, and import dependence, weak infrastructure and limited quality-testing capacity as weaknesses.योजनाले सीमापार व्यापार, स्थानीय उत्पादनको विविधता, डिजिटल प्रविधि र सक्रिय निजी क्षेत्रलाई अवसर तथा आयातमाथिको निर्भरता, कमजोर पूर्वाधार र सीमित गुणस्तर परीक्षण क्षमतालाई कमजोरी भनेको छ। Province Policy and Planning Commission
• Customs, dry ports and international trade are federal responsibilities (Schedule 5, items 9 and 18).भन्सार, सुख्खा बन्दरगाह र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सङ्घको जिम्मेवारी (अनुसूची ५ क्रम ९ र १८) हुन्। Nepal Law Commission

Official plans

• The plan expects the dry port under construction at Chandani–Dodhara and a bridge built with the Asian Highway in mind to help imports, exports and connectivity.योजनाले चाँदनी–दोधारामा निर्माणाधीन सुख्खा बन्दरगाह र एसियाली राजमार्गलाई लक्षित गरी बनेको पुलले आयात–निर्यात र सम्पर्कमा सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरेको छ। Province Policy and Planning Commission

Open questions

• When will the dry port operate, and will it mainly increase imports or also help local producers export?सुख्खा बन्दरगाह कहिले सञ्चालनमा आउँछ, र यसले मुख्यतः आयात बढाउँछ कि स्थानीय उत्पादकलाई निर्यातमा पनि सघाउँछ?

Recent gains in basic infrastructureआधारभूत पूर्वाधारमा हालैको सुधार

Water, roads, electricity and irrigation have expanded in recent years, by the plan's figures.योजनाको तथ्याङ्कअनुसार हालैका वर्षमा खानेपानी, सडक, बिजुली र सिँचाइ विस्तार भएका छन्।

Evidence

• Between the plan's base year FY 2077/78 and FY 2080/81, households with basic water supply rose from 86.53 to 93.4 per cent, the provincial road network from 5,346 km to 7,006 km, electricity generation from 52 MW to 171 MW, electricity access from 64.69 to 86.6 per cent, and irrigated farmland from 52.28 to 60.43 per cent.योजनाअनुसार आधार वर्ष आ.व. २०७७/७८ देखि आ.व. २०८०/८१ सम्म आधारभूत खानेपानी सुविधा पुगेका परिवार ८६.५३ बाट ९३.४ प्रतिशत, प्रदेशको सडक सञ्जाल ५,३४६ बाट ७,००६ कि.मि., विद्युत् उत्पादन ५२ बाट १७१ मेगावाट, विद्युत्मा पहुँच ६४.६९ बाट ८६.६ प्रतिशत र सिँचाइ सुविधा पुगेको कृषियोग्य जमिन ५२.२८ बाट ६०.४३ प्रतिशत पुगेको छ। Province Policy and Planning Commission

Official plans

• The plan treats herbs, agriculture and natural resources as bases for industry and employment.योजनाले जडीबुटी, कृषि र प्राकृतिक स्रोतलाई उद्योग र रोजगारीको आधार मानेको छ। Province Policy and Planning Commission

Open questions

• Have the gains reached the mountain districts as much as Kailali and Kanchanpur?यी उपलब्धि कैलाली र कञ्चनपुरजस्तै हिमाली जिल्लासम्म पनि पुगेका छन्?

Cannabis (gaja) cultivation: a national debate with provincial stakesगाँजा खेती: प्रदेशसँग पनि सरोकार राख्ने राष्ट्रिय बहस

Proposals to allow cannabis cultivation for medicine or industry are debated nationally and in some provinces. Policy Nepal does not support or oppose them. Federal law already contains a narrow exception about wild cannabis in the western hills (below). We found no Sudurpashchim provincial bill on cannabis in the sources reviewed.औषधि वा उद्योगका लागि गाँजा खेती खुला गर्ने प्रस्तावबारे राष्ट्रियस्तरमा र केही प्रदेशमा बहस भइरहेको छ। पोलिसी नेपाल यसको पक्ष वा विपक्षमा छैन। सङ्घीय कानुनमै पश्चिमी पहाडमा आफैँ उम्रने गाँजासम्बन्धी साँघुरो अपवाद छ (तल हेर्नुहोस्)। हामीले हेरेका स्रोतमा गाँजासम्बन्धी सुदूरपश्चिम प्रदेशको विधेयक भेटिएन।

What the law says now

• Section 4(a) of the federal Narcotic Drugs (Control) Act, 2033 bans cultivating, producing, buying, selling, transporting, storing or consuming cannabis, with penalties in section 14. Section 5 lets the federal government make rules allowing licensed collection of charas from wild cannabis in the western hills for a set period.सङ्घीय लागू औषध (नियन्त्रण) ऐन, २०३३ को दफा ४(क) ले गाँजाको खेती, उत्पादन, खरिद-बिक्री, ओसारपसार, सञ्चय र सेवनमा प्रतिबन्ध लगाएको छ र दफा १४ मा सजाय तोकिएको छ। दफा ५ ले पश्चिमी पहाडमा आफैँ उम्रने गाँजाबाट तोकिएको अवधिसम्म अनुमतिपत्र लिई चरेस सङ्कलन गर्न दिने नियम बनाउन सङ्घीय सरकारलाई अधिकार दिएको छ। Nepal Law Commission
• 'Drugs and pesticides' are on the federal–provincial concurrent list (Schedule 7, item 9) and criminal law is federal (Schedule 5, item 30). A provincial law on concurrent matters is invalid to the extent it conflicts with federal law (Article 57(6)).'औषधि र विषादी' सङ्घ र प्रदेशको साझा सूचीमा (अनुसूची ७, क्रम ९) छ र फौजदारी कानुन सङ्घको अधिकार (अनुसूची ५, क्रम ३०) हो। साझा विषयमा बनेको प्रदेश कानुन सङ्घीय कानुनसँग बाझिएमा बाझिएको हदसम्म अमान्य हुन्छ (धारा ५७(६))। Nepal Law Commission

What governments have done

• In 2020 a private bill to allow licensed cultivation of cannabis mainly for medical use and export was registered in the House of Representatives by Sher Bahadur Tamang (then Nepal Communist Party), and Birodh Khatiwada (same party) tabled a proposal backed by other ruling-party lawmakers. We found no record of either being passed.सन् २०२० मा मुख्यतः औषधीय प्रयोग र निकासीका लागि अनुमतिसहित गाँजा खेती गर्न दिने निजी विधेयक शेरबहादुर तामाङ (तत्कालीन नेकपा) ले प्रतिनिधि सभामा दर्ता गरेका थिए, र सोही दलका विरोध खतिवडाले सत्तारूढ दलका अन्य सांसदको समर्थनसहित प्रस्ताव पेस गरेका थिए। यी पारित भएको अभिलेख हामीले भेटेनौँ। The Kathmandu Post
• The federal government's FY 2081/82 policy and programme promised legal arrangements to encourage medicinal use and regulated production of cannabis; the Auditor General reports this had not been implemented.नेपाल सरकारको आ.व. २०८१/८२ को नीति तथा कार्यक्रमले गाँजाको औषधीय उपयोग र नियन्त्रित उत्पादन प्रोत्साहन गर्न कानुनी प्रबन्ध गर्ने भनेको थियो; महालेखापरीक्षकका अनुसार यो कार्यान्वयन भएको छैन। Office of the Auditor General
• Gandaki Province enacted its own Act on cannabis cultivation for medicinal and industrial purposes after its Province Head had first returned the bill, saying it conflicted with the federal Narcotic Drugs (Control) Act. Export and sale under that Act still follow federal law.गण्डकी प्रदेशले औषधिजन्य तथा औद्योगिक प्रयोजनका लागि गाँजा खेतीसम्बन्धी आफ्नै ऐन बनायो; त्यसअघि प्रदेश प्रमुखले सङ्घीय लागू औषध (नियन्त्रण) ऐनसँग बाझिएको भन्दै विधेयक फिर्ता पठाएका थिए। उक्त ऐनअन्तर्गत पनि निकासी र बिक्री सङ्घीय कानुनबमोजिम हुन्छ। Provincial Assembly Secretariat · Kantipur

Arguments made for

• Argued that licensed cultivation, mainly for medical use and export, could earn significant income for Nepal, with a regulatory board and licences from local or district authorities.नियामक बोर्ड र स्थानीय वा जिल्लास्तरबाट अनुमतिपत्रसहित, मुख्यतः औषधीय प्रयोग र निकासीका लागि गरिने खेतीबाट नेपालले उल्लेख्य आम्दानी गर्न सक्ने तर्क गरे। — Sher Bahadur Tamang, sponsor of the 2020 private billशेरबहादुर तामाङ, सन् २०२० को निजी विधेयकका प्रस्तावक The Kathmandu Post

Arguments made against

• Said a province cannot legalise cultivation on its own while the federal Act treats cannabis as a narcotic and bans it.सङ्घीय ऐनले गाँजालाई लागू औषध मानी प्रतिबन्ध लगाएसम्म प्रदेशले एक्लै खेतीलाई वैधानिकता दिन नसक्ने बतायो। — Office of the Gandaki Province Headगण्डकी प्रदेश प्रमुखको कार्यालय Kantipur
• Cautioned that not all strains have medicinal value and that only plants with suitable THC levels should be allowed, with more research before commercial cultivation.सबै जातमा औषधीय गुण नहुने, उपयुक्त टीएचसी मात्रा भएका बिरुवा मात्र अनुमति दिनुपर्ने र व्यावसायिक खेतीअघि थप अनुसन्धान चाहिने भन्दै सावधानी अपनाउन भने। — Ranta Thapa, agriculture researcher (2020)रण्टा थापा, कृषि अनुसन्धानकर्ता (सन् २०२०) The Kathmandu Post

Questions to ask

• Would any change need the federal Narcotic Drugs (Control) Act to be amended first, and is anyone proposing that?कुनै पनि परिवर्तनका लागि पहिले सङ्घीय लागू औषध (नियन्त्रण) ऐन संशोधन गर्नुपर्छ कि पर्दैन, र कसैले त्यस्तो प्रस्ताव गरेको छ?
• Who would buy legally grown cannabis, and how would diversion to illegal markets be prevented?कानुनी रूपमा उत्पादित गाँजा कसले किन्छ, र अवैध बजारमा जानबाट कसरी रोकिन्छ?
• What evidence on farmers' incomes, health effects and enforcement costs supports or weakens the proposal?किसानको आम्दानी, स्वास्थ्य असर र कार्यान्वयन खर्चबारे कुन प्रमाणले प्रस्तावलाई बलियो वा कमजोर बनाउँछ?
• How would rules on cultivation work along an open border with Uttarakhand and Uttar Pradesh?उत्तराखण्ड र उत्तर प्रदेशसँगको खुला सिमानामा खेतीसम्बन्धी नियम कसरी लागू हुन्छन्?

Which level of government is responsible

Questions to ask of any proposal

• Can the proposal be delivered without a passed provincial budget, and what does it assume about political stability in the Provincial Assembly?प्रदेश बजेट पारित नभई प्रस्ताव कार्यान्वयन हुन सक्छ कि सक्दैन, र यसले प्रदेश सभाको राजनीतिक स्थिरताबारे के मान्यता राखेको छ?
• Does it address the highest poverty rate in the country, and for which districts and groups specifically?यसले देशकै सबैभन्दा उच्च गरिबीलाई सम्बोधन गर्छ कि गर्दैन, र विशेष गरी कुन जिल्ला र समूहका लागि?
• For hydropower or the dry port, which parts are federal decisions, and what is the province actually able to do?जलविद्युत् वा सुख्खा बन्दरगाहमा कुन पक्ष सङ्घको निर्णय हो, र प्रदेशले वास्तवमा के गर्न सक्छ?
• Would it create local jobs that reduce the need to migrate to India or abroad, and how would that be measured?भारत वा विदेश जानुपर्ने बाध्यता घटाउने स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्छ कि गर्दैन, र त्यो कसरी मापन गरिन्छ?
• How does it treat the mountain and hill districts compared with Kailali and Kanchanpur?हिमाली र पहाडी जिल्लालाई कैलाली र कञ्चनपुरको तुलनामा कसरी समेटेको छ?
• Does it account for earthquake, flood and climate risks in where and how things are built?के, कहाँ र कसरी निर्माण गर्ने भन्नेमा भूकम्प, बाढी र जलवायु जोखिमलाई ध्यान दिएको छ?

What we could not establish

• Whether and when the FY 2083/84 provincial budget was passed after Shrawan 24, 2083, and how spending has been authorised in the meantime.२०८३ साउन २४ पछि आ.व. २०८३/८४ को प्रदेश बजेट पारित भयो कि भएन र कहिले, अनि बीचको अवधिमा खर्च कसरी अधिकृत गरियो। Kantipur
• Official visitor numbers for Khaptad, Shuklaphanta and Api–Saipal.खप्तड, शुक्लाफाँटा र अपि–साइपालका आधिकारिक पर्यटक सङ्ख्या।
• Status and timetable of the Chandani–Dodhara dry port, West Seti and Pancheshwar projects from federal sources.सङ्घीय स्रोतअनुसार चाँदनी–दोधारा सुख्खा बन्दरगाह, पश्चिम सेती र पञ्चेश्वर आयोजनाको अवस्था र समयतालिका। Province Policy and Planning Commission
• Provincial-level Nepal Rastra Bank data and final disaster-loss figures for the Doti and Bajhang earthquakes were not reviewed.नेपाल राष्ट्र बैंकको प्रदेशस्तरीय तथ्याङ्क र डोटी तथा बझाङ भूकम्पको अन्तिम क्षति तथ्याङ्क हेरिएको छैन।