Gandaki Provinceगण्डकी प्रदेश

The province in figures

This page sets out cited facts, the main challenges and opportunities that official documents identify, who is responsible for what, and open questions. It does not rank proposals or say which choice is right. Figures come from different years and sources; each is labelled. Statements from budget speeches and plans are what a government says it will do, not evidence that it has been done. Party and politician statements on this page are limited to what is quoted in the cited reports on the cannabis and liquor bills. They are not a complete record of party positions on Gandaki's agenda.यस पृष्ठमा स्रोतसहितका तथ्य, आधिकारिक दस्तावेजले औँल्याएका मुख्य चुनौती र अवसर, कुन कामको जिम्मा कसको हो, र अनुत्तरित प्रश्न राखिएका छन्। यसले प्रस्तावहरूको वरीयता तोक्दैन, न त कुन रोजाइ सही हो भन्छ। तथ्याङ्क फरक-फरक वर्ष र स्रोतका छन्; प्रत्येकमा वर्ष र स्रोत उल्लेख छ। बजेट वक्तव्य र योजनाका कुरा सरकारले गर्छु भनेका काम हुन्, भइसकेको प्रमाण होइनन्। यस पृष्ठमा दल र नेताका भनाइ गाँजा र मदिरासम्बन्धी विधेयकबारे उद्धृत समाचारमा उल्लेख भएजति मात्र छन्। यी गण्डकीको एजेन्डाबारे दलहरूको पूर्ण धारणा होइनन्।

Capitalराजधानी

Pokhara. The province's Second Five-Year Plan refers to 'the provincial capital Pokhara'. The provincial government has also declared Pokhara the province's 'tourism capital'.पोखरा। प्रदेशको दोस्रो पञ्चवर्षीय योजनाले 'प्रदेशको राजधानी पोखरा' भनेको छ। प्रदेश सरकारले पोखरालाई 'पर्यटनको राजधानी' पनि घोषणा गरेको छ। (2026-10-11) Gandaki Province Policy and Planning Commission

Districtsजिल्ला

11: Gorkha, Lamjung, Tanahun, Kaski, Manang, Mustang, Parbat, Syangja, Myagdi, Baglung and Nawalparasi (East of Bardaghat Susta)११: गोरखा, लमजुङ, तनहुँ, कास्की, मनाङ, मुस्ताङ, पर्वत, स्याङ्जा, म्याग्दी, बागलुङ र नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) (Constitution, Schedule 4) Nepal Law Commission

Local governmentsस्थानीय तह

85: 1 metropolitan city, 26 municipalities and 58 rural municipalities८५: १ महानगरपालिका, २६ नगरपालिका र ५८ गाउँपालिका (Census 2021 provincial report; OAG 63rd report (2083)) National Statistics Office · Office of the Auditor General

Populationजनसङ्ख्या

2,466,427 (662,480 households)२४,६६,४२७ (६,६२,४८० घरपरिवार) (Census 2021) National Statistics Office

Areaक्षेत्रफल

21,504 sq km (14.61 per cent of Nepal)२१,५०४ वर्ग कि.मि. (नेपालको १४.६१ प्रतिशत) (As stated in NSO report (2081 BS)) National Statistics Office

Population densityजनघनत्व

115 people per sq kmप्रति वर्ग कि.मि. ११५ जना (Census 2021) National Statistics Office

Annual population growth, 2011–2021वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर, २०६८–२०७८

0.25 per cent (the lowest of the seven provinces; national 0.92)०.२५ प्रतिशत (सात प्रदेशमध्ये सबैभन्दा कम; राष्ट्रिय ०.९२) (Census 2021) National Statistics Office

Sex ratio (males per 100 females)लैङ्गिक अनुपात (प्रति १०० महिलामा पुरुष)

90.37 (national 95.59)९०.३७ (राष्ट्रिय ९५.५९) (Census 2021) National Statistics Office

People absent abroadविदेशमा रहेका अनुपस्थित जनसङ्ख्या

286,593 people from 207,910 households (about 31 per cent of households)२,०७,९१० घरपरिवारका २,८६,५९३ जना (करिब ३१ प्रतिशत घरपरिवार) (Census 2021) National Statistics Office

Poverty headcountगरिबीको रेखामुनिको जनसङ्ख्या

11.88 per cent, the lowest of the seven provinces (national 20.27)११.८८ प्रतिशत, सात प्रदेशमध्ये सबैभन्दा कम (राष्ट्रिय २०.२७) (NLSS IV 2022/23) National Statistics Office

Literacy, age 5 and aboveसाक्षरता दर (५ वर्षमाथि)

83.4 per cent (male 91.3, female 76.6; national 77.4)८३.४ प्रतिशत (पुरुष ९१.३, महिला ७६.६; राष्ट्रिय ७७.४) (NLSS IV 2022/23) National Statistics Office

Households receiving remittancesविप्रेषण प्राप्त गर्ने घरपरिवार

81.1 per cent (national 76.8)८१.१ प्रतिशत (राष्ट्रिय ७६.८) (NLSS IV 2022/23) National Statistics Office

Share of national GDP; per-capita GDPराष्ट्रिय कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा हिस्सा; प्रतिव्यक्ति उत्पादन

9.1 per cent (provincial plan); US$1,492 per person, second-highest after Bagmati (16th Plan)९.१ प्रतिशत (प्रदेश योजना); प्रतिव्यक्ति १,४९२ अमेरिकी डलर, बागमतीपछि दोस्रो (सोह्रौं योजना) (FY 2079/80) Gandaki Province Policy and Planning Commission · National Planning Commission

Multidimensional poverty; Human Development Indexबहुआयामिक गरिबी; मानव विकास सूचकाङ्क

9.6 per cent; HDI 0.618९.६ प्रतिशत; मानव विकास सूचकाङ्क ०.६१८ (As reported in the 16th Plan (HDI from Nepal Human Development Report 2020)) National Planning Commission

Provincial budgetप्रदेश बजेट

Rs 32.9999 billion: 38.56 per cent current, 60.68 per cent capitalरु. ३२ अर्ब ९९ करोड ९९ लाख: चालु ३८.५६ प्रतिशत, पुँजीगत ६०.६८ प्रतिशत (FY 2083/84 (as presented)) Ministry of Economic Affairs

A population that is barely growing, with many people awayनिकै कम बढ्दो जनसङ्ख्या र धेरै मानिस बाहिर

• Gandaki's population grew by only 0.25 per cent a year between the 2011 and 2021 censuses, the slowest of the seven provinces. The 2021 census counted 286,593 people from the province living abroad, from about 31 per cent of its households, and the NLSS found 20.8 per cent of the province's population absent from their households (national 16.9 per cent). There are 90 men for every 100 women. Fewer working-age residents can affect farm labour, local businesses and school enrolment.सन् २०११ र २०२१ को जनगणनाबीच गण्डकीको जनसङ्ख्या वार्षिक ०.२५ प्रतिशत मात्र बढ्यो, जुन सात प्रदेशमध्ये सबैभन्दा कम हो। २०७८ को जनगणनाले प्रदेशका करिब ३१ प्रतिशत घरपरिवारबाट २,८६,५९३ जना विदेशमा रहेको गणना गर्‍यो, र जीवनस्तर सर्वेक्षणअनुसार प्रदेशको २०.८ प्रतिशत जनसङ्ख्या घरबाट अनुपस्थित छ (राष्ट्रिय १६.९ प्रतिशत)। प्रति १०० महिलामा ९० पुरुष छन्। काम गर्ने उमेरका बासिन्दा घट्दा खेतीको श्रम, स्थानीय व्यवसाय र विद्यालय भर्नामा असर पर्न सक्छ। National Statistics Office

Industry has not grown as plannedउद्योग योजनाअनुसार बढेन

• The province's own review found that industrial production grew by an average of only 0.2 per cent a year in the first three years of its first plan, against a target of 13.3 per cent, and that apart from the Pundi Tar and Lokaha Khola industrial areas other industrial projects had not gained momentum. The first plan aimed for 10.2 per cent economic growth; the review expected about 4.23 per cent.प्रदेशकै समीक्षाअनुसार पहिलो योजनाका पहिला तीन वर्षमा औद्योगिक उत्पादन वार्षिक औसत ०.२ प्रतिशतले मात्र बढ्यो, जबकि लक्ष्य १३.३ प्रतिशत थियो; पुँडीटार र लोकाहाखोला औद्योगिक क्षेत्रबाहेकका औद्योगिक आयोजनाले गति लिन सकेका छैनन्। पहिलो योजनाले १०.२ प्रतिशत आर्थिक वृद्धिको लक्ष्य राखेकोमा समीक्षाले करिब ४.२३ प्रतिशत हुने देखाएको छ। Gandaki Province Policy and Planning Commission

Reliance on federal money and slow spendingसङ्घीय रकममा निर्भरता र सुस्त खर्च

• In FY 2081/82 the province spent 69.42 per cent of its budget, and 58.53 per cent of what it spent came from what the Auditor General calls the province's internal sources, the rest from the federal government. It collected 81.52 per cent of the revenue it had estimated. In the first eight months of FY 2082/83, federal grants were 46.46 per cent of the resources the province raised, and it had spent 23.56 per cent of its budget. For FY 2083/84 it plans to borrow Rs 1.75 billion domestically to close a gap. The Auditor General also found Rs 51.8 million of vehicle tax held in the provincial divisible fund that had not been shared with local levels as the law requires.आ.व. २०८१/८२ मा प्रदेशले बजेटको ६९.४२ प्रतिशत खर्च गर्‍यो, र खर्चमध्ये ५८.५३ प्रतिशत महालेखापरीक्षकले प्रदेशको आन्तरिक स्रोत भनेको रकमबाट तथा बाँकी सङ्घीय सरकारको स्रोतबाट व्यहोरियो। अनुमान गरेको राजस्वको ८१.५२ प्रतिशत मात्र उठ्यो। आ.व. २०८२/८३ को पहिलो आठ महिनामा प्रदेशले परिचालन गरेको स्रोतमा सङ्घीय अनुदानको हिस्सा ४६.४६ प्रतिशत थियो र बजेटको २३.५६ प्रतिशत मात्र खर्च भएको थियो। आ.व. २०८३/८४ मा न्यून पूर्ति गर्न रु. १ अर्ब ७५ करोड आन्तरिक ऋण लिने योजना छ। महालेखापरीक्षकले प्रदेश विभाज्य कोषमा रहेको सवारी साधन करको रु. ५ करोड १७ लाख ५५ हजार कानुनबमोजिम स्थानीय तहसँग बाँडफाँट नभएको पनि औँल्याएको छ। Office of the Auditor General · Ministry of Economic Affairs

Gaps in financial reportingवित्तीय प्रतिवेदनमा कमी

• For FY 2081/82 the Auditor General found that 5 provincial ministries or central bodies had not prepared consolidated financial statements, and recorded irregularities equal to 1.44 per cent of the provincial amount audited (all provinces 1.62 per cent). It also noted that provinces have set up offices for agriculture, health, roads and similar work that overlap with local levels' responsibilities, adding to administrative costs.आ.व. २०८१/८२ का लागि महालेखापरीक्षकले ५ वटा प्रदेश मन्त्रालय वा केन्द्रीय निकायले एकीकृत वित्तीय विवरण तयार नगरेको पायो, र लेखापरीक्षण गरिएको प्रदेश रकमको १.४४ प्रतिशत बेरुजु देखायो (सबै प्रदेशको १.६२ प्रतिशत)। प्रदेशले कृषि, स्वास्थ्य, सडकजस्ता कामका लागि स्थापना गरेका कार्यालय स्थानीय तहको जिम्मेवारीसँग दोहोरिँदा प्रशासनिक खर्च बढेको पनि उल्लेख छ। Office of the Auditor General

Shortage of skilled people in technical fieldsप्राविधिक क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको कमी

• The provincial plan reports a shortage of skilled people in health, roads, energy, water, sanitation, forestry, agriculture and environmental management, too few students in technical streams, and a lack of trained subject teachers and materials in community schools. Literacy (83.4 per cent, age 5 and above) is above the national average, but the plan says skills and labour-market needs are not matched.प्रदेश योजनाले स्वास्थ्य, सडक, ऊर्जा, जलस्रोत, खानेपानी, सरसफाइ, वन, कृषि र वातावरण व्यवस्थापनजस्ता प्राविधिक क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको कमी, प्राविधिक धारमा विद्यार्थी कम हुनु, र सामुदायिक विद्यालयमा तालिमप्राप्त विषयगत शिक्षक तथा शैक्षिक सामग्रीको अभाव रहेको उल्लेख गरेको छ। साक्षरता (५ वर्षमाथि ८३.४ प्रतिशत) राष्ट्रिय औसतभन्दा माथि भए पनि सीप र श्रमबजारको मागबीच तालमेल नभएको योजनाले भनेको छ। Gandaki Province Policy and Planning Commission · National Statistics Office

Tourism matters most, but its data are weakपर्यटन महत्त्वपूर्ण, तर तथ्याङ्क कमजोर

• The first plan projected that tourist arrivals would double, but the province's review says achievement could not be measured for lack of reliable data, and that indicators such as length of stay and average spending were not included. Value added by hotels and restaurants fell by an average of 5.1 per cent a year in the plan's first three years before recovering.पहिलो योजनाले पर्यटक आगमन दोब्बर हुने प्रक्षेपण गरेको थियो, तर विश्वसनीय तथ्याङ्कको अभावमा उपलब्धि मापन गर्न नसकिएको र बसाइ अवधि तथा औसत खर्चजस्ता सूचक समावेश नभएको प्रदेशको समीक्षाले बताएको छ। योजनाको पहिला तीन वर्षमा होटल तथा रेस्टुरेन्टको मूल्य अभिवृद्धि वार्षिक औसत ५.१ प्रतिशतले घटेको थियो, पछि सुधार हुँदै गएको छ। Gandaki Province Policy and Planning Commission

Trekking, lakes and adventure tourismपदयात्रा, ताल र साहसिक पर्यटन

Gandaki is Nepal's main trekking, lake and adventure-tourism province, and its government wants to double international arrivals.गण्डकी नेपालको मुख्य पदयात्रा, ताल र साहसिक पर्यटनको प्रदेश हो, र प्रदेश सरकार अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आगमन दोब्बर बनाउन चाहन्छ।

Evidence

• The provincial plan says about 40 per cent of foreign tourists who come to Nepal visit Gandaki, with an average of 245,000 visitors a year staying about five days. It lists the Annapurna and Manaslu conservation areas, Dhorpatan Hunting Reserve, the Annapurna Base Camp, Mardi, Manaslu and Dhaulagiri circuit treks, Pokhara's lakes, paragliding, rafting and other adventure sports, and the operating Pokhara International Airport.प्रदेश योजनाअनुसार नेपाल आउने विदेशी पर्यटकमध्ये करिब ४० प्रतिशत गण्डकी पुग्छन्, वार्षिक औसत २,४५,००० पर्यटक आउँछन् र करिब पाँच दिन बस्छन्। योजनाले अन्नपूर्ण र मनास्लु संरक्षण क्षेत्र, ढोरपाटन शिकार आरक्ष, अन्नपूर्ण आधार शिविर, मार्दी, मनास्लु र धौलागिरि चक्रीय पदयात्रा, पोखराका ताल, प्याराग्लाइडिङ, र्‍याफ्टिङजस्ता साहसिक खेल र सञ्चालनमा आएको पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल उल्लेख गरेको छ। Gandaki Province Policy and Planning Commission
• The same plan says tourism figures are not reliable enough to measure progress, so these numbers are the province's own estimates.सोही योजनाले पर्यटनको तथ्याङ्क प्रगति मापन गर्न पुग्ने गरी विश्वसनीय नभएको भनेकाले यी अङ्क प्रदेशकै अनुमान हुन्। Gandaki Province Policy and Planning Commission

Official plans

• The FY 2083/84 budget aims to double international tourist arrivals within five years and to promote Pokhara for conferences (MICE), health, sports and adventure tourism, under a 'one district, one tourist destination' approach.आ.व. २०८३/८४ को बजेटले पाँच वर्षभित्र अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आगमन दोब्बर बनाउने र 'एक जिल्ला: एक पर्यटकीय गन्तव्य' अवधारणाअन्तर्गत पोखरालाई सम्मेलन (माइस), स्वास्थ्य, खेलकुद तथा साहसिक पर्यटनको केन्द्र बनाउने लक्ष्य राखेको छ। Ministry of Economic Affairs

Open questions

• How will the province measure arrivals, length of stay and spending if, as its own plan says, reliable data are lacking?प्रदेशकै योजनाले विश्वसनीय तथ्याङ्क नभएको भनेको अवस्थामा आगमन, बसाइ अवधि र खर्च कसरी मापन गरिन्छ?
• How will benefits reach districts beyond Pokhara and the main trekking routes?पोखरा र मुख्य पदमार्गबाहिरका जिल्लासम्म लाभ कसरी पुग्छ?

Vegetables, milk and other farm productsतरकारी, दूध र अन्य कृषि उपज

By the province's figures it is self-sufficient in vegetables, potatoes, milk, eggs and meat.प्रदेशको तथ्याङ्कअनुसार तरकारी, आलु, दूध, अण्डा र मासुमा प्रदेश आत्मनिर्भर छ।

Evidence

• Per-person availability of vegetables (108.65 kg a year) and potatoes (107.86 kg) is above the minimum requirement, which the plan calls self-sufficient and export-oriented; milk, eggs and meat are also described as self-sufficient. Fruit availability (33.44 kg) is still slightly below the 36.5 kg requirement.प्रतिव्यक्ति तरकारी (वार्षिक १०८.६५ के.जी.) र आलु (१०७.८६ के.जी.) को उपलब्धता न्यूनतम आवश्यकताभन्दा बढी छ, जसलाई योजनाले आत्मनिर्भर र निर्यातउन्मुख भनेको छ; दूध, अण्डा र मासु पनि आत्मनिर्भर भनिएको छ। फलफूलको उपलब्धता (३३.४४ के.जी.) अझै ३६.५ के.जी. को आवश्यकताभन्दा केही कम छ। Gandaki Province Policy and Planning Commission

Official plans

• The plan reports a fruit-promotion programme under way and expects fruit self-sufficiency in the near future.योजनाले फलफूल प्रवर्द्धनसम्बन्धी विशेष कार्यक्रम सञ्चालनमा रहेको र निकट भविष्यमा फलफूलमा आत्मनिर्भर हुने अपेक्षा गरेको छ। Gandaki Province Policy and Planning Commission

Open questions

• Who buys surplus vegetables and potatoes, and is there storage and transport to reach other markets?बढी भएको तरकारी र आलु कसले किन्छ, र अन्य बजारसम्म पुर्‍याउने भण्डारण र ढुवानी छ?
• With many working-age people away, who will do the farm work that higher output needs?काम गर्ने उमेरका धेरै मानिस बाहिर रहेको अवस्थामा उत्पादन बढाउन चाहिने खेतीको काम कसले गर्छ?

Rivers and hydropowerनदी र जलविद्युत्

Rivers already power several large and medium hydropower projects, and the province lists multipurpose water projects as a priority.नदीबाट धेरै ठूला तथा मझौला जलविद्युत् आयोजना सञ्चालनमा छन्, र प्रदेशले बहुउद्देश्यीय जलस्रोत आयोजनालाई प्राथमिकता दिएको छ।

Evidence

• The plan records 8 large and medium hydropower projects in operation, more than 5 large and medium irrigation projects, 7 airports and about 12,000 km of roads.योजनाअनुसार ८ वटा ठूला तथा मझौला जलविद्युत् आयोजना, ५ भन्दा बढी ठूला तथा मझौला सिँचाइ आयोजना, ७ वटा विमानस्थल र करिब १२,००० कि.मि. सडक सञ्जाल सञ्चालनमा छन्। Gandaki Province Policy and Planning Commission
• Large hydropower and national transmission are federal matters (Schedule 5); the province is responsible for province-level electricity (Schedule 6).ठूला जलविद्युत् आयोजना र राष्ट्रिय प्रसारण लाइन सङ्घको अधिकार (अनुसूची ५) हो; प्रदेशस्तरीय विद्युत् प्रदेशको जिम्मा (अनुसूची ६) हो। Nepal Law Commission

Official plans

• The plan names multipurpose water and energy projects and river-bank watershed conservation among the provincial government's priorities.योजनाले जलस्रोत तथा ऊर्जाका बहुउद्देश्यीय आयोजना र नदी तटीय जलाधार संरक्षणलाई प्रदेश सरकारको प्राथमिकतामा राखेको छ। Gandaki Province Policy and Planning Commission

Open questions

• Which projects are provincial, and which depend on federal approval or national transmission lines?कुन आयोजना प्रदेशका हुन्, र कुन सङ्घीय स्वीकृति वा राष्ट्रिय प्रसारण लाइनमा निर्भर छन्?

Local products and brandingस्थानीय उत्पादन र ब्रान्डिङ

The province promises industries based on local raw materials, branding of local products and revival of closed factories.प्रदेशले स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योग, रैथाने उत्पादनको ब्रान्डिङ र बन्द कारखानाको पुनः सञ्चालनको वाचा गरेको छ।

Evidence

• The province's own review found industrial production grew by only 0.2 per cent a year on average in the first three years of its first plan, against a 13.3 per cent target.प्रदेशकै समीक्षाअनुसार पहिलो योजनाका पहिला तीन वर्षमा औद्योगिक उत्पादन वार्षिक औसत ०.२ प्रतिशतले मात्र बढ्यो, लक्ष्य १३.३ प्रतिशत थियो। Gandaki Province Policy and Planning Commission

Official plans

• The FY 2083/84 budget promises industries based on local raw materials, modernised traditional industries and branded local products; faster land acquisition and infrastructure at the Lokaha Khola and Pundi Tar industrial areas; coordination with the federal government to restart the closed Gorkhali Rubber and Bhrikuti Paper factories; and regulation and branding of home-made liquor (see the public debate below).आ.व. २०८३/८४ को बजेटले स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योग, परम्परागत उद्योगको आधुनिकीकरण र रैथाने उत्पादनको ब्रान्डिङ; लोकाहाखोला र पुँडीटार औद्योगिक क्षेत्रको जग्गा प्राप्ति र पूर्वाधार निर्माणमा तीव्रता; बन्द रहेका गोरखाली रबर उद्योग तथा भृकुटी कागज कारखाना पुनः सञ्चालनका लागि सङ्घसँग समन्वय; र घरेलु मदिराको नियमन र ब्रान्डिङ (तलको सार्वजनिक बहस हेर्नुहोस्) को वाचा गरेको छ। Ministry of Economic Affairs

Open questions

• Given slow industrial growth so far, what is different this time, and how will progress be reported?अहिलेसम्म औद्योगिक वृद्धि सुस्त रहेको अवस्थामा यसपटक के फरक छ, र प्रगति कसरी सार्वजनिक गरिन्छ?

Cannabis (gaja) cultivation for medicine and industryऔषधि र उद्योगका लागि गाँजा खेती

This is a contested legal and policy question. Policy Nepal does not support or oppose it. The record below separates what the law says, what officials have done, and what different people argue.यो विवादित कानुनी तथा नीतिगत प्रश्न हो। पोलिसी नेपाल यसको पक्ष वा विपक्षमा छैन। तल कानुनले के भन्छ, अधिकारीहरूले के गरे, र विभिन्न व्यक्तिले के तर्क गरे भन्ने छुट्टाछुट्टै राखिएको छ।

What the law says now

• Under federal law, section 4(a) of the Narcotic Drugs (Control) Act, 2033 bans cultivating, producing, buying, selling, transporting, storing or consuming cannabis, with penalties in section 14. Section 5 lets the federal government make rules allowing licensed collection of charas from wild cannabis in the western hills for a set period.सङ्घीय कानुनअन्तर्गत लागू औषध (नियन्त्रण) ऐन, २०३३ को दफा ४(क) ले गाँजाको खेती, उत्पादन, खरिद-बिक्री, ओसारपसार, सञ्चय र सेवनमा प्रतिबन्ध लगाएको छ र दफा १४ मा सजाय तोकिएको छ। दफा ५ ले पश्चिमी पहाडमा आफैँ उम्रने गाँजाबाट तोकिएको अवधिसम्म अनुमतिपत्र लिई चरेस सङ्कलन गर्न दिने नियम बनाउन सङ्घीय सरकारलाई अधिकार दिएको छ। Nepal Law Commission
• Under Article 57(6) of the Constitution, a provincial law made on concurrent matters must not be inconsistent with federal law and is invalid to the extent it is. 'Drugs and pesticides' are on the federal–provincial concurrent list (Schedule 7, item 9); agriculture and industry are on the provincial list (Schedule 6, item 20); criminal law is federal (Schedule 5, item 30). Article 304(1) keeps pre-2015 laws in force until repealed or amended, and says laws inconsistent with the Constitution become void one year after the first session of the Federal Parliament.संविधानको धारा ५७(६) अनुसार साझा अधिकारका विषयमा बनेको प्रदेश कानुन सङ्घीय कानुनसँग बाझिनु हुँदैन, बाझिएमा बाझिएको हदसम्म अमान्य हुन्छ। 'औषधि र विषादी' सङ्घ र प्रदेशको साझा सूचीमा (अनुसूची ७, क्रम ९) छ; कृषि र उद्योग प्रदेशको सूचीमा (अनुसूची ६, क्रम २०) छन्; फौजदारी कानुन सङ्घको अधिकार (अनुसूची ५, क्रम ३०) हो। धारा ३०४(१) ले संविधान प्रारम्भ हुँदा लागू रहेका कानुन खारेज वा संशोधन नभएसम्म लागू रहने र संविधानसँग बाझिने कानुन सङ्घीय संसद्को पहिलो अधिवेशन बसेको एक वर्षपछि स्वतः अमान्य हुने व्यवस्था गरेको छ। Nepal Law Commission

What governments have done

• The federal government's policy and programme for FY 2081/82 promised policy and legal arrangements to encourage medicinal use and regulated production and commercialisation of cannabis. The Auditor General reports this had not been implemented.नेपाल सरकारको आ.व. २०८१/८२ को नीति तथा कार्यक्रमले गाँजाको औषधीय उपयोग, नियन्त्रित उत्पादन र व्यवसायीकरणलाई प्रोत्साहन गर्न नीतिगत र कानुनी प्रबन्ध गर्ने भनेको थियो। महालेखापरीक्षकका अनुसार यो कार्यान्वयन भएको छैन। Office of the Auditor General
• The Gandaki government registered a bill to regulate cannabis cultivation for medicinal and industrial purposes (registration date per the Assembly list), and Industry and Tourism Minister Mitralal Basyal tabled it in the Provincial Assembly.गण्डकी प्रदेश सरकारले औषधिजन्य तथा औद्योगिक प्रयोजनका लागि गाँजा खेती नियमन गर्ने विधेयक दर्ता गर्‍यो (दर्ता मिति प्रदेश सभाको सूचीअनुसार), र उद्योग तथा पर्यटन मन्त्री मित्रलाल बस्यालले प्रदेश सभामा पेस गरे। Provincial Assembly Secretariat · Kantipur
• The Assembly passed the bill on 25 Asar 2083 and sent it for authentication. On 8 Shrawan the Province Head returned it for reconsideration under Article 201(3), citing Article 57(6), the Coordination and Inter-relation Act 2077 and the Narcotic Drugs (Control) Act. The Assembly passed it again unanimously and unchanged.प्रदेश सभाले २०८३ असार २५ मा विधेयक पारित गरी प्रमाणीकरणका लागि पठायो। प्रदेश प्रमुखले साउन ८ मा धारा २०१(३) बमोजिम धारा ५७(६), सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह (समन्वय तथा अन्तरसम्बन्ध) ऐन, २०७७ र लागू औषध (नियन्त्रण) ऐनको हवाला दिँदै पुनर्विचारका लागि फिर्ता पठाए। प्रदेश सभाले सर्वसम्मतिले हुबहु पुनः पारित गर्‍यो। Kantipur
• The Province Head authenticated the 'Cannabis Cultivation for Medicinal and Industrial Purposes (Regulation and Use) Act, 2083', as Article 201(4) requires for a re-passed bill. The Act lets the provincial government designate cultivation zones after consulting local levels, requires a five-year licence, caps THC at 0.3 per cent except under full provincial control for medicine production for export or research, sets up a regulation unit and rehabilitation centres, and says export, sale and foreign investment follow federal law. It takes effect on a date the provincial government fixes by notice in the Provincial Gazette.प्रदेश प्रमुखले पुनः पारित विधेयकका लागि धारा २०१(४) ले तोकेबमोजिम 'औषधिजन्य तथा औद्योगिक प्रयोजनको लागि गाँजा खेती (नियमन र उपयोग) ऐन, २०८३' प्रमाणीकरण गरे। ऐनले स्थानीय तहसँग परामर्श गरी प्रदेश सरकारले खेती क्षेत्र तोक्न सक्ने, पाँच वर्षे अनुमतिपत्र अनिवार्य हुने, निकासीका लागि औषधि उत्पादन वा अनुसन्धानबाहेक टीएचसीको मात्रा ०.३ प्रतिशतभन्दा बढी हुन नहुने, नियमन इकाइ र पुनःस्थापना केन्द्र रहने, तथा निकासी, बिक्री र विदेशी लगानी सङ्घीय कानुनबमोजिम हुने व्यवस्था गरेको छ। प्रदेश सरकारले प्रदेश राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेको मितिदेखि ऐन लागू हुन्छ। Provincial Assembly Secretariat · Kantipur
• The FY 2083/84 provincial budget says cannabis cultivation for medicinal and industrial purposes will be regulated and a system built around research, production and value chains.आ.व. २०८३/८४ को प्रदेश बजेटले औषधिजन्य तथा औद्योगिक प्रयोजनका लागि गाँजा खेतीलाई नियमन गर्दै अनुसन्धान, उत्पादन र मूल्य शृङ्खलामा आधारित प्रणाली निर्माण गरिने भनेको छ। Ministry of Economic Affairs

Arguments made for

• Said cannabis could be exported worldwide for medicinal use, that regulation could reduce the need for young people to go abroad for work, and proposed branding and a trademark for Gandaki cannabis.औषधीय प्रयोजनका लागि गाँजा विश्वभर निर्यात गर्न सकिने, नियमन गरेमा युवाले कामका लागि विदेश जानुपर्ने बाध्यता घट्न सक्ने बताउँदै गण्डकीको गाँजाको ब्रान्डिङ र ट्रेडमार्कको प्रस्ताव गरे। — Ganeshman Gurung, CPN (UML) Provincial Assembly memberगणेशमान गुरुङ, नेकपा (एमाले) प्रदेश सभा सदस्य Kantipur
• Described the bill as 'controlled legality' that brings both opportunities and risks; said that with proper regulation it could help use barren land and raise tax revenue.विधेयकलाई अवसर र जोखिम दुवै ल्याउने 'नियन्त्रित वैधानिकता' भन्दै उचित नियमन भए बाँझो जमिनको उपयोग र कर राजस्व वृद्धिमा सहयोग पुग्न सक्ने बताए। — Dilliram Subedi, Nepali Congress Provincial Assembly memberदिल्लीराम सुवेदी, नेपाली कांग्रेस प्रदेश सभा सदस्य Kantipur
• When re-passing the bill, argued that under Article 304(1) a pre-federal law that conflicts with the province's constitutional powers became invalid one year after the first session of the Federal Parliament. (This is their legal interpretation; it has not been tested in court as far as we found.)विधेयक पुनः पारित गर्दा धारा ३०४(१) अनुसार प्रदेशको संवैधानिक अधिकारसँग बाझिने सङ्घीयता अघिको कानुन सङ्घीय संसद्को पहिलो अधिवेशनको एक वर्षपछि अमान्य भइसकेको तर्क गरे। (यो उनीहरूको कानुनी व्याख्या हो; हामीले भेटेसम्म अदालतमा यसको परीक्षण भएको छैन।) — Minister Yasoda Rimal and members of ruling and opposition parties (as reported)मन्त्री यशोदा रिमाल तथा सत्ता र प्रतिपक्षका सदस्यहरू (समाचारअनुसार) Kantipur · Nepal Law Commission
• Has said publicly that laws made in 2033 BS, before federalism, need to be amended.सङ्घीयता अघि २०३३ सालमा बनेका कानुन संशोधन गर्नुपर्ने सार्वजनिक रूपमा बताएका छन्। — Chief Minister Surendraraj Pandey (as reported)मुख्यमन्त्री सुरेन्द्रराज पाण्डे (समाचारअनुसार) Kantipur

Arguments made against

• Said that whatever the stated medicinal or industrial aim, the federal Act treats cannabis as a narcotic and bans it outright, so a province cannot legalise cultivation on its own until the federal law is amended.औषधिजन्य वा औद्योगिक उद्देश्य भनिए पनि सङ्घीय ऐनले गाँजालाई लागू औषध मानी पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएकाले सङ्घीय कानुन संशोधन नभएसम्म प्रदेशले एक्लै खेतीलाई वैधानिकता दिन नसक्ने बताए। — Office of the Province Head (spokesperson Praveen Poudel)प्रदेश प्रमुखको कार्यालय (प्रवक्ता प्रवीण पौडेल) Kantipur
• While welcoming the initiative, warned lawmakers to avoid confusion after enactment, pointing to earlier administrative uncertainty when provincial and federal positions differed.पहललाई स्वागत गर्दै कानुन बनेपछि अन्योल नहोस् भनी सचेत गराए, र प्रदेश तथा सङ्घको धारणा फरक पर्दा पहिले देखिएको प्रशासनिक अन्योलको उदाहरण दिए। — Reshambahadur Jugjali, CPN (Maoist Centre) Provincial Assembly memberरेशमबहादुर जुग्जाली, नेकपा (माओवादी केन्द्र) प्रदेश सभा सदस्य Kantipur
• Cautioned that not all strains have medicinal value and that only plants with suitable THC levels should be allowed; the same report noted calls for more research before commercial cultivation.सबै जातका गाँजामा औषधीय गुण नहुने र उपयुक्त टीएचसी मात्रा भएका बिरुवा मात्र अनुमति दिनुपर्ने भन्दै सावधानी अपनाउन भने; सोही समाचारले व्यावसायिक खेतीअघि थप अनुसन्धान आवश्यक भन्ने धारणा पनि उल्लेख गरेको छ। — Ranta Thapa, agriculture researcher (national debate, 2020)रण्टा थापा, कृषि अनुसन्धानकर्ता (राष्ट्रिय बहस, सन् २०२०) The Kathmandu Post

Questions to ask

• Can the provincial Act be put into effect while section 4 of the federal Narcotic Drugs (Control) Act remains unchanged, and who would settle a conflict?सङ्घीय लागू औषध (नियन्त्रण) ऐनको दफा ४ जस्ताको तस्तै रहँदा प्रदेश ऐन कार्यान्वयनमा आउन सक्छ कि सक्दैन, र विवाद भए कसले टुङ्गो लगाउँछ?
• Will the federal government act on its 2081/82 commitment to make legal arrangements for medicinal cannabis?औषधीय गाँजाका लागि कानुनी प्रबन्ध गर्ने २०८१/८२ को प्रतिबद्धतामा सङ्घीय सरकारले के गर्छ?
• Since export, sale and foreign investment follow federal law under the Act itself, who would buy what licensed farmers grow?ऐनअनुसार निकासी, बिक्री र विदेशी लगानी सङ्घीय कानुनबमोजिम हुने भएकाले अनुमतिप्राप्त किसानले उत्पादन गरेको गाँजा कसले किन्छ?
• How would zoning, licences, THC testing and inspections prevent diversion to illegal markets, and what would they cost?क्षेत्र निर्धारण, अनुमतिपत्र, टीएचसी परीक्षण र निरीक्षणले अवैध बजारतर्फ जानबाट कसरी रोक्छ, र त्यसको खर्च कति हुन्छ?
• What do local levels and farmers in possible cultivation zones want, and what evidence on health effects and income has been gathered?सम्भावित खेती क्षेत्रका स्थानीय तह र किसान के चाहन्छन्, र स्वास्थ्य असर तथा आम्दानीबारे के प्रमाण सङ्कलन भएको छ?

Home-made liquor (raksi and jaand)घरेलु मदिरा (रक्सी र जाँड)

Regulating traditional home-made liquor raises questions of culture, livelihoods, public health and federal tax law. Policy Nepal presents the record and the arguments without taking a side.परम्परागत घरेलु मदिराको नियमनसँग संस्कृति, जीविका, जनस्वास्थ्य र सङ्घीय कर कानुनका प्रश्न जोडिएका छन्। पोलिसी नेपालले कुनै पक्ष नलिई अभिलेख र तर्क प्रस्तुत गरेको छ।

What the law says now

• The federal Liquor Act, 2031 defines liquor to include raksi and jaand, and requires an excise licence to produce, sell, store, import or export it. Households may make raksi or jaand in prescribed quantities for their own use without a licence, and rules on producing, branding and regulating local liquor are to be set by regulation. Excise duty is a federal power (Schedule 5, item 9).सङ्घीय मदिरा ऐन, २०३१ ले रक्सी र जाँडलाई मदिराको परिभाषाभित्र राखेको छ र उत्पादन, बिक्री, सञ्चय, पैठारी वा निकासी गर्न अन्तःशुल्क इजाजतपत्र आवश्यक पर्छ। घरपरिवारले निजी प्रयोगका लागि तोकिएको परिमाणमा रक्सी वा जाँड इजाजतपत्रविना बनाउन पाउँछन्, र स्थानीय मदिराको उत्पादन, ब्रान्डिङ र नियमन नियमले तोक्ने व्यवस्था छ। अन्तःशुल्क सङ्घको अधिकार (अनुसूची ५, क्रम ९) हो। Nepal Law Commission

What governments have done

• The Gandaki government registered a bill to regulate and manage home-made liquor production (Ministry of Industry and Tourism).गण्डकी प्रदेश सरकारले घरेलु मदिरा उत्पादनको नियमन तथा व्यवस्थापन गर्ने विधेयक दर्ता गर्‍यो (उद्योग तथा पर्यटन मन्त्रालय)। Provincial Assembly Secretariat
• According to Kantipur, the Assembly passed the bill unanimously. As reported, households need no permit for up to 60 litres of home-made liquor and 60 litres of marcha a year for household, religious or cultural use; producers who sell must obtain a permit from the district industry and commerce office; sale in plastic pouches is banned; labels must be in Nepali and English; and unlicensed production or adulteration is fined.कान्तिपुरका अनुसार प्रदेश सभाले विधेयक सर्वसम्मत पारित गर्‍यो। समाचारअनुसार घरायसी, धार्मिक वा सांस्कृतिक प्रयोजनका लागि वार्षिक ६० लिटरसम्म घरेलु मदिरा र ६० लिटरसम्म मर्चा बनाउन अनुमति चाहिँदैन; बिक्री गर्ने उत्पादकले जिल्लास्थित उद्योग तथा वाणिज्य कार्यालयबाट अनुमति लिनुपर्छ; प्लास्टिकको पोकामा बिक्री निषेध छ; लेबल नेपाली र अङ्ग्रेजीमा हुनुपर्छ; र अनुमतिविना उत्पादन वा मिसावट गरेमा जरिवाना हुन्छ। Kantipur
• Kantipur reported in February 2026 that the provincial home-made liquor Act 2082 was in force and that Bihadi Rural Municipality (Parbat) had passed its own local liquor Act and procedure to produce and brand millet liquor. In July 2026 Ratopati reported that the Act's regulations were still awaiting approval by the provincial cabinet office. The FY 2083/84 budget says home-made liquor production will be branded and regulated.कान्तिपुरले फेब्रुअरी २०२६ मा प्रदेशको घरेलु मदिरा ऐन, २०८२ लागू भएको र विहादी गाउँपालिका (पर्वत) ले कोदोको मदिरा उत्पादन र ब्रान्डिङका लागि आफ्नै स्थानीय ऐन र कार्यविधि बनाएको समाचार दियो। जुलाई २०२६ मा रातोपाटीले ऐनको नियमावली मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा स्वीकृतिको पर्खाइमा रहेको जनायो। आ.व. २०८३/८४ को बजेटले घरेलु मदिराको उत्पादन, ब्रान्डिङ र नियमन गरिने भनेको छ। Kantipur · Ratopati

Arguments made for

• Proposed collecting and marketing home-made liquor on a dairy-style model, and argued legal recognition would help women, especially poor women, become self-employed and get loans.दुग्ध सङ्कलनजस्तै ढाँचामा घरेलु मदिरा सङ्कलन र बजारीकरण गर्ने प्रस्ताव गर्दै कानुनी मान्यताले महिला, विशेषगरी विपन्न महिलालाई स्वरोजगार बन्न र ऋण पाउन सघाउने तर्क गरिन्। — Rekha Gurung, Nepali Congress Provincial Assembly memberरेखा गुरुङ, नेपाली कांग्रेस प्रदेश सभा सदस्य Kantipur
• Argued for branding, labelling and quality grading so home-made liquor can be sold commercially; Pauwi said demand for grain would keep farmland from going fallow, and Gaha Thapa asked the province to coordinate with the federal government.घरेलु मदिरा व्यावसायिक रूपमा बेच्न सकियोस् भनी ब्रान्डिङ, लेबलिङ र गुणस्तर वर्गीकरणको पक्षमा तर्क गरे; पौवीले अन्नको माग बढ्दा खेतबारी बाँझो नरहने र गाहा थापाले सङ्घीय सरकारसँग समन्वय गर्नुपर्ने बताए। — Dilmaya Pauwi (Nepali Congress) and Roshan Bahadur Gaha Thapa (CPN-UML), Provincial Assembly membersदिलमाया पौवी (नेपाली कांग्रेस) र रोशनबहादुर गाहा थापा (नेकपा एमाले), प्रदेश सभा सदस्य Kantipur
• Said liquor is part of Janajati religion and culture, called the Liquor Act 2031 a 'black law' for home-made liquor, and argued the draft household limit was too low, citing what he described as a Supreme Court ruling. (We have not checked the ruling.)मदिरा जनजातिको धर्म र संस्कृतिको अङ्ग भएको भन्दै मदिरा ऐन, २०३१ लाई घरेलु मदिराका लागि 'कालो कानुन' भने, र आफूले सर्वोच्च अदालतको फैसला भनेको आधारमा मस्यौदाको घरायसी सीमा कम भएको तर्क गरे। (हामीले उक्त फैसला जाँचेका छैनौँ।) — Ganeshman Gurung, CPN (UML) Provincial Assembly memberगणेशमान गुरुङ, नेकपा (एमाले) प्रदेश सभा सदस्य Kantipur

Arguments made against

• Supported regulation but asked that drinking hours be set, warning that unrestricted drinking could push society in the wrong direction.नियमनको समर्थन गर्दै पिउने समय तोक्नुपर्ने र अनियन्त्रित मद्यपानले समाजलाई गलत दिशामा लैजान सक्ने चेतावनी दिए। — Lilbahadur Thapa, CPN (UML) Provincial Assembly memberलीलबहादुर थापा, नेकपा (एमाले) प्रदेश सभा सदस्य Kantipur
• Said the bill treated liquor too commercially and warned that large producers could push small village producers out of the market.विधेयकले मदिरालाई अत्यधिक व्यावसायिक रूपमा हेरेको र ठूला उत्पादकले गाउँका साना उत्पादकलाई बजारबाट विस्थापित गर्न सक्ने चेतावनी दिए। — Reshambahadur Jugjali, CPN (Maoist Centre) Provincial Assembly memberरेशमबहादुर जुग्जाली, नेकपा (माओवादी केन्द्र) प्रदेश सभा सदस्य Kantipur

Questions to ask

• How does a provincial production permit fit with the federal excise licence and excise duty the Liquor Act and Excise Duty Act require?प्रदेशको उत्पादन अनुमति मदिरा ऐन र अन्तःशुल्क ऐनले माग्ने सङ्घीय अन्तःशुल्क इजाजतपत्र र अन्तःशुल्कसँग कसरी मिल्छ?
• Who will test quality and alcohol content, and how will adulterated liquor be caught?गुणस्तर र मदिराको मात्रा कसले परीक्षण गर्छ, र मिसावट भएको मदिरा कसरी पत्ता लाग्छ?
• What safeguards on sale to minors, drinking hours and health are planned, and who pays for them?नाबालिगलाई बिक्री, पिउने समय र स्वास्थ्यसम्बन्धी के सुरक्षा उपाय योजनामा छन्, र त्यसको खर्च कसले बेहोर्छ?
• Will small household producers, many of them women, actually benefit, or will larger firms capture the market?साना घरेलु उत्पादक, जसमा धेरै महिला छन्, वास्तवमै लाभान्वित हुन्छन् कि ठूला कम्पनीले बजार कब्जा गर्छन्?

Which level of government is responsible

Questions to ask of any proposal

• Which level of government is legally responsible for what the proposal promises, and does it need a federal law to change first?प्रस्तावले वाचा गरेको काम कुन तहको कानुनी जिम्मेवारी हो, र त्यसका लागि पहिले सङ्घीय कानुन परिवर्तन गर्नुपर्छ कि पर्दैन?
• Where will the money come from, given that the province spent 69 per cent of its FY 2081/82 budget and relies heavily on federal grants and revenue sharing?आ.व. २०८१/८२ मा बजेटको ६९ प्रतिशत मात्र खर्च भएको र सङ्घीय अनुदान तथा राजस्व बाँडफाँटमा धेरै निर्भरता रहेको अवस्थामा रकम कहाँबाट आउँछ?
• Does the proposal state a starting figure, a target and a date, and how will progress be measured where official data (for example on tourism) are weak?प्रस्तावमा सुरुवाती अवस्था, लक्ष्य र मिति उल्लेख छ कि छैन, र आधिकारिक तथ्याङ्क (जस्तै पर्यटनमा) कमजोर भएको ठाउँमा प्रगति कसरी मापन गरिन्छ?
• Who benefits and who bears the costs or risks — for example remote mountain districts compared with Pokhara, or small producers compared with large firms?कसलाई फाइदा हुन्छ र खर्च वा जोखिम कसले बेहोर्छ — जस्तै दुर्गम हिमाली जिल्ला र पोखरा, वा साना उत्पादक र ठूला कम्पनीबीच?
• Does it respond to the province's slow population growth and absent workforce, or does it assume people will be there to do the work?प्रस्तावले प्रदेशको न्यून जनसङ्ख्या वृद्धि र बाहिर रहेको श्रमशक्तिलाई सम्बोधन गर्छ, कि काम गर्ने मानिस उपलब्ध हुन्छन् भनी मानेर हिँडेको छ?

What we could not establish

• Whether the provincial cannabis Act has been brought into force by Gazette notice, and how federal authorities and the courts will treat it alongside the Narcotic Drugs (Control) Act.प्रदेशको गाँजा ऐन राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी लागू गरिएको छ कि छैन, र लागू औषध (नियन्त्रण) ऐनसँगै सङ्घीय निकाय र अदालतले यसलाई कसरी हेर्छन्। Provincial Assembly Secretariat · Kantipur
• Whether regulations under the home-made liquor law have been approved, and how many producers have registered.घरेलु मदिरा कानुनअन्तर्गतको नियमावली स्वीकृत भयो कि भएन, र कति उत्पादक दर्ता भए। Ratopati
• Reliable tourism statistics for the province (arrivals, length of stay, spending); the provincial plan itself says they are lacking.प्रदेशको पर्यटनसम्बन्धी विश्वसनीय तथ्याङ्क (आगमन, बसाइ अवधि, खर्च); प्रदेश योजना आफैँले यस्तो तथ्याङ्कको अभाव भएको भनेको छ। Gandaki Province Policy and Planning Commission
• Different official per-capita figures: US$1,492 (16th Plan, FY 2079/80), US$1,499 (provincial plan, FY 2079/80) and US$1,651 (budget estimate for FY 2082/83). They use different years or methods and should not be compared directly.प्रतिव्यक्ति आयका फरक आधिकारिक अङ्क: १,४९२ डलर (सोह्रौं योजना, आ.व. २०७९/८०), १,४९९ डलर (प्रदेश योजना, आ.व. २०७९/८०) र १,६५१ डलर (आ.व. २०८२/८३ को बजेट अनुमान)। यिनका वर्ष वा विधि फरक भएकाले सिधै तुलना गर्नु हुँदैन। National Planning Commission · Gandaki Province Policy and Planning Commission
• Provincial-level data from Nepal Rastra Bank (credit, deposits) and on disaster losses were not reviewed for this draft.यो मस्यौदाका लागि नेपाल राष्ट्र बैंकको प्रदेशस्तरीय तथ्याङ्क (कर्जा, निक्षेप) र विपद् क्षतिको तथ्याङ्क हेरिएको छैन।