Karnali Provinceकर्णाली प्रदेश

The province in figures

This page sets out cited facts, the main challenges and opportunities that official documents identify, who is responsible for what, and open questions. It does not rank proposals or say which choice is right. Figures come from different years and sources; each is labelled. Statements from budget speeches and plans are what a government says it will do, not evidence that it has been done. This page does not record party positions on Karnali's agenda. The cannabis item quotes only the people named in the cited reports.यस पृष्ठमा स्रोतसहितका तथ्य, आधिकारिक दस्तावेजले औँल्याएका मुख्य चुनौती र अवसर, कुन कामको जिम्मा कसको हो, र अनुत्तरित प्रश्न राखिएका छन्। यसले प्रस्तावहरूको वरीयता तोक्दैन, न त कुन रोजाइ सही हो भन्छ। तथ्याङ्क फरक-फरक वर्ष र स्रोतका छन्; प्रत्येकमा वर्ष र स्रोत उल्लेख छ। बजेट वक्तव्य र योजनाका कुरा सरकारले गर्छु भनेका काम हुन्, भइसकेको प्रमाण होइनन्। यस पृष्ठमा कर्णालीको एजेन्डाबारे दलहरूको धारणा राखिएको छैन। गाँजासम्बन्धी बुँदामा उद्धृत समाचारमा नाम आएका व्यक्तिको भनाइ मात्र छ।

Capitalराजधानी

Surkhet. As stated in the Provincial Assembly's introduction.सुर्खेत। प्रदेश सभाको परिचयमा उल्लेखअनुसार। (2026-10-11) Provincial Assembly Secretariat

Districtsजिल्ला

10: Rukum (Western Part), Salyan, Dolpa, Jumla, Mugu, Humla, Kalikot, Jajarkot, Dailekh and Surkhet१०: रुकुम (पश्चिम भाग), सल्यान, डोल्पा, जुम्ला, मुगु, हुम्ला, कालिकोट, जाजरकोट, दैलेख र सुर्खेत (Constitution, Schedule 4) Nepal Law Commission · Provincial Assembly Secretariat

Local governmentsस्थानीय तह

79७९ (Census 2021 provincial report; OAG 63rd report (2083)) Office of the Auditor General

Populationजनसङ्ख्या

1,688,412 (366,255 households), 5.79 per cent of Nepal's population१६,८८,४१२ (३,६६,२५५ घरपरिवार), नेपालको जनसङ्ख्याको ५.७९ प्रतिशत (Census 2021) National Statistics Office

Areaक्षेत्रफल

19.01 per cent of Nepal's areaनेपालको कुल क्षेत्रफलको १९.०१ प्रतिशत (As stated in NSO report (2081 BS)) National Statistics Office

Population densityजनघनत्व

60 people per sq km, the lowest of the seven provinces (national 198)प्रति वर्ग कि.मि. ६० जना, सात प्रदेशमध्ये सबैभन्दा कम (राष्ट्रिय १९८) (Census 2021) National Statistics Office

Annual population growth, 2011–2021वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर, २०६८–२०७८

0.70 per cent (national 0.92)०.७० प्रतिशत (राष्ट्रिय ०.९२) (Census 2021) National Statistics Office

Poverty headcountगरिबीको रेखामुनिको जनसङ्ख्या

26.69 per cent, second-highest (national 20.27)२६.६९ प्रतिशत, दोस्रो उच्च (राष्ट्रिय २०.२७) (NLSS IV 2022/23) National Statistics Office

Multidimensional poverty; Human Development Indexबहुआयामिक गरिबी; मानव विकास सूचकाङ्क

39.5 per cent, the highest; HDI 0.538, the lowest३९.५ प्रतिशत, सबैभन्दा बढी; मानव विकास सूचकाङ्क ०.५३८, सबैभन्दा कम (As reported in the 16th Plan (HDI from Nepal Human Development Report 2020)) National Planning Commission

Share of national GDP; per-capita GDPराष्ट्रिय उत्पादनमा हिस्सा; प्रतिव्यक्ति उत्पादन

4.1 per cent, the smallest; US$997 per person, the lowest४.१ प्रतिशत, सबैभन्दा कम; प्रतिव्यक्ति ९९७ अमेरिकी डलर, सबैभन्दा कम (FY 2079/80 (16th Plan)) National Planning Commission

Literacy, age 5 and aboveसाक्षरता दर (५ वर्षमाथि)

76.6 per cent (male 86.6, female 68.9; national 77.4)७६.६ प्रतिशत (पुरुष ८६.६, महिला ६८.९; राष्ट्रिय ७७.४) (NLSS IV 2022/23) National Statistics Office

Population absent from homeघरबाट अनुपस्थित जनसङ्ख्या

20.6 per cent (national 16.9); 94,320 people abroad per the 2021 census२०.६ प्रतिशत (राष्ट्रिय १६.९); २०७८ को जनगणनाअनुसार विदेशमा ९४,३२० जना (NLSS IV 2022/23; Census 2021) National Statistics Office

Households receiving remittancesविप्रेषण प्राप्त गर्ने घरपरिवार

83.9 per cent (national 76.8)८३.९ प्रतिशत (राष्ट्रिय ७६.८) (NLSS IV 2022/23) National Statistics Office

Provincial budgetप्रदेश बजेट

Rs 35.3985 billion: 24.31 per cent current, 58.61 per cent capital, 15.67 per cent transfers to local levels, 1.41 per cent financingरु. ३५ अर्ब ३९ करोड ८५ लाख: चालु २४.३१, पुँजीगत ५८.६१, स्थानीय तहमा वित्तीय हस्तान्तरण १५.६७ र वित्तीय व्यवस्था १.४१ प्रतिशत (FY 2083/84 (as presented)) Ministry of Economic Affairs and Planning

Distance and sparse settlementदूरी र पातलो बस्ती

• With 60 people per square kilometre across about a fifth of Nepal's area, Karnali has the thinnest settlement of any province. Serving scattered villages with schools, health posts, roads and markets costs more per person, and the province's per-capita output (US$997 in FY 2079/80) was the lowest in the country.नेपालको करिब पाँच भागको एक भाग क्षेत्रफलमा प्रति वर्ग कि.मि. ६० जना मात्र भएकाले कर्णालीको बस्ती सबै प्रदेशमध्ये सबैभन्दा पातलो छ। छरिएका गाउँमा विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सडक र बजार पुर्‍याउन प्रतिव्यक्ति लागत बढी पर्छ, र प्रदेशको प्रतिव्यक्ति उत्पादन (आ.व. २०७९/८० मा ९९७ अमेरिकी डलर) देशमै सबैभन्दा कम थियो। National Statistics Office · National Statistics Office

Deep poverty and low human developmentगहिरो गरिबी र न्यून मानव विकास

• Over a quarter of Karnali's people (26.69 per cent) were below the poverty line in 2022/23, and the 16th Plan reports multidimensional poverty of 39.5 per cent, the highest of any province, and a Human Development Index of 0.538, the lowest.सन् २०२२/२३ मा कर्णालीका एक चौथाइभन्दा बढी (२६.६९ प्रतिशत) मानिस गरिबीको रेखामुनि थिए, र सोह्रौं योजनाअनुसार बहुआयामिक गरिबी ३९.५ प्रतिशत (प्रदेशमध्ये सबैभन्दा बढी) र मानव विकास सूचकाङ्क ०.५३८ (सबैभन्दा कम) छ। National Statistics Office · National Planning Commission

Lower learning resultsकमजोर सिकाइ उपलब्धि

• The Education Review Office's 2023 national assessment found that Grade 10 students in Karnali and Sudurpashchim scored lower on average than those elsewhere. Literacy among women aged 5 and above (68.9 per cent) is well below that of men (86.6 per cent).शिक्षा गुणस्तर परीक्षण केन्द्रको सन् २०२३ को राष्ट्रिय परीक्षणअनुसार कर्णाली र सुदूरपश्चिमका कक्षा १० का विद्यार्थीको औसत अङ्क अन्यत्रको तुलनामा कम थियो। ५ वर्षमाथिका महिलाको साक्षरता (६८.९ प्रतिशत) पुरुषको (८६.६ प्रतिशत) भन्दा निकै कम छ। Education Review Office · National Statistics Office

The most dependent on federal money, and the slowest spenderसङ्घीय रकममा सबैभन्दा बढी निर्भर र सबैभन्दा सुस्त खर्च

• In FY 2081/82 Karnali spent 63.67 per cent of its budget, the lowest of the seven provinces, and only 50.16 per cent of that spending came from what the Auditor General calls internal sources, also the lowest. It received the largest equalization grant of any province that year (Rs 9.51 billion). The provincial budget speech says that since the province was set up it has spent 58.92 per cent of its allocations on average, and 36.25 per cent of the FY 2082/83 budget by the end of Jestha. For FY 2083/84 it expects only Rs 850.6 million from its own revenue, out of Rs 35.40 billion.आ.व. २०८१/८२ मा कर्णालीले बजेटको ६३.६७ प्रतिशत मात्र खर्च गर्‍यो, जुन सात प्रदेशमध्ये सबैभन्दा कम हो, र सो खर्चको ५०.१६ प्रतिशत मात्र महालेखापरीक्षकले आन्तरिक स्रोत भनेको रकमबाट व्यहोरियो, यो पनि सबैभन्दा कम हो। सो वर्ष सबैभन्दा ठूलो वित्तीय समानीकरण अनुदान (रु. ९ अर्ब ५१ करोड) कर्णालीले पायो। प्रदेश स्थापनादेखि हालसम्म औसतमा विनियोजनको ५८.९२ प्रतिशत मात्र खर्च भएको र आ.व. २०८२/८३ को जेठ मसान्तसम्म ३६.२५ प्रतिशत खर्च भएको बजेट वक्तव्यले उल्लेख गरेको छ। आ.व. २०८३/८४ मा रु. ३५ अर्ब ४० करोडमध्ये आन्तरिक आयबाट रु. ८५ करोड ५ लाख ९० हजार मात्र आउने अनुमान छ। Office of the Auditor General · Ministry of Economic Affairs and Planning

Laws and accounts laggingकानुन र लेखामा ढिलाइ

• By FY 2081/82 the Karnali Provincial Assembly had passed 66 laws, with 35 more tabled but not yet passed, the joint-highest backlog among provinces. The Auditor General recorded irregularities equal to 2.08 per cent of the provincial amount audited (all provinces 1.62 per cent) and found 7 ministries or central bodies without consolidated financial statements.आ.व. २०८१/८२ सम्म कर्णाली प्रदेश सभाले ६६ कानुन पारित गरेको र थप ३५ कानुन पेस भएर पारित हुन बाँकी रहेको देखिन्छ, जुन प्रदेशहरूमध्ये सबैभन्दा बढी (सुदूरपश्चिमसँग बराबर) हो। महालेखापरीक्षकले लेखापरीक्षण गरिएको प्रदेश रकमको २.०८ प्रतिशत बेरुजु (सबै प्रदेशको १.६२ प्रतिशत) र ७ मन्त्रालय वा केन्द्रीय निकायले एकीकृत वित्तीय विवरण तयार नगरेको पायो। Office of the Auditor General

Earthquake and disaster riskभूकम्प र विपद् जोखिम

• A magnitude 6.4 earthquake on 3 November 2023 struck Jajarkot, Rukum West and Salyan. UNDP, citing UN figures, reported 154 deaths, 366 injuries, 26,557 houses completely damaged and 35,455 partially damaged, and 106 schools and 77 health facilities affected.सन् २०२३ नोभेम्बर ३ मा गएको ६.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पले जाजरकोट, रुकुम पश्चिम र सल्यानमा असर पुर्‍यायो। राष्ट्रसङ्घको तथ्याङ्क उद्धृत गर्दै यूएनडीपीले १५४ जनाको मृत्यु, ३६६ जना घाइते, २६,५५७ घर पूर्ण र ३५,४५५ घर आंशिक क्षति तथा १०६ विद्यालय र ७७ स्वास्थ्य संस्था प्रभावित भएको जनाएको छ। United Nations Development Programme

Apples, walnuts and high-value fruitस्याउ, ओखर र उच्च मूल्यका फलफूल

Apples, walnuts and other high-value fruit are the province's main farm bet in its latest budget.पछिल्लो बजेटमा स्याउ, ओखर र अन्य उच्च मूल्यका फलफूल प्रदेशको मुख्य कृषि प्राथमिकता हुन्।

Evidence

• We did not find cited figures on current apple production, cold storage or market access for this draft.यस मस्यौदाका लागि हाल स्याउ उत्पादन, शीत भण्डार वा बजार पहुँचबारे स्रोतसहितको तथ्याङ्क भेटिएन।

Official plans

• The FY 2083/84 budget describes apple farming as having strong export potential and allocates Rs 192.25 million to fruit and cash-crop programmes, including 'one village, one commercial orchard', high-density apple and walnut orchards and new fruits. It also allocates Rs 76.28 million for interest subsidies on agricultural loans.आ.व. २०८३/८४ को बजेटले कर्णालीमा उत्पादन भई प्रशस्त निर्यात सम्भावना रहेको स्याउ खेतीको विस्तार र प्रवर्द्धन गर्ने भन्दै 'एक गाउँ एक व्यावसायिक फलफूल बगैँचा', उच्च घनत्वका स्याउ र ओखर बगैँचा तथा नयाँ फलफूल प्रवर्द्धनसहितका कार्यक्रमका लागि रु. १९ करोड २२ लाख ५२ हजार विनियोजन गरेको छ। कृषि कर्जाको ब्याज सहुलियतका लागि रु. ७ करोड ६२ लाख ८० हजार पनि छुट्याइएको छ। Ministry of Economic Affairs and Planning

Open questions

• How much do Karnali's orchards produce now, and how much is lost for lack of roads, storage or buyers?कर्णालीका बगैँचाले अहिले कति उत्पादन गर्छन्, र सडक, भण्डारण वा खरिदकर्ताको अभावमा कति खेर जान्छ?
• Who would build and run cold storage, and where?शीत भण्डार कसले, कहाँ बनाउने र चलाउने?

Rara Lake and nature tourismरारा ताल र प्राकृतिक पर्यटन

The province has launched a 'Karnali Tourism Decade' around Rara Lake and other natural sites.प्रदेशले रारा ताल र अन्य प्राकृतिक स्थलकेन्द्रित 'कर्णाली पर्यटन दशक' सुरु गरेको छ।

Evidence

• No cited visitor figures for Rara or other Karnali sites were found for this draft; Rara National Park, like other national parks, is a federal responsibility (Schedule 5, item 27).रारा वा कर्णालीका अन्य स्थलको पर्यटक सङ्ख्या स्रोतसहित भेटिएन; अन्य राष्ट्रिय निकुञ्जजस्तै रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज सङ्घको जिम्मेवारी (अनुसूची ५ क्रम २७) हो। Nepal Law Commission

Official plans

• The budget announces a 'Karnali Tourism Decade' and Rs 213.5 million to implement master plans for Rara Lake (Mugu), Kankrebihar, Bulbule park and Chauhan park (Surkhet), Kupinde lake (Salyan) and Syarpu lake (Rukum West), plus Rs 50 million with the federal government for expanding Surkhet airport.बजेटले 'कर्णाली पर्यटन दशक' सुरु गर्ने घोषणा गर्दै मुगुको रारा ताल, सुर्खेतको काँक्रेविहार, बुलबुले उद्यान र चौहान पार्क, सल्यानको कुपिण्डे दह र रुकुम पश्चिमको स्यार्पु तालका गुरुयोजना कार्यान्वयनका लागि रु. २१ करोड ३५ लाख, र सङ्घसँगको सहकार्यमा सुर्खेत विमानस्थल विस्तारका लागि रु. ५ करोड विनियोजन गरेको छ। Ministry of Economic Affairs and Planning

Open questions

• How will visitors reach Rara and other sites, and what will flights or roads cost?पर्यटक रारा र अन्य स्थलसम्म कसरी पुग्छन्, र उडान वा सडकको लागत कति हुन्छ?

Herbs, livestock and hydropowerजडीबुटी, पशुपालन र जलविद्युत्

Herbs, livestock and hydropower are named by official sources as areas that could matter for Karnali's development.जडीबुटी, पशुपालन र जलविद्युत्लाई आधिकारिक स्रोतले कर्णालीको विकासमा महत्त्वपूर्ण हुन सक्ने क्षेत्र भनेका छन्।

Evidence

• The NSO's provincial report names hydropower, herbs, livestock and tourism as areas that could prove important for Karnali's development.राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको प्रदेशस्तरीय प्रतिवेदनले जलविद्युत्, जडीबुटी, पशुपालन र पर्यटन कर्णालीको विकासमा महत्त्वपूर्ण हुन सक्ने क्षेत्र भनेको छ। National Statistics Office
• Large hydropower projects are federal (Schedule 5, item 14); figures on Karnali's hydropower potential were not verified for this draft.ठूला जलविद्युत् आयोजना सङ्घको अधिकार (अनुसूची ५ क्रम १४) हो; कर्णालीको जलविद्युत् सम्भावनाको तथ्याङ्क यस मस्यौदामा प्रमाणित गरिएको छैन। Nepal Law Commission

Official plans

• The FY 2083/84 budget allocates Rs 19 million for expanding cultivation, conservation, processing and marketing of aromatic plants and herbs.आ.व. २०८३/८४ को बजेटले सुगन्धित वनस्पति र जडीबुटी खेती, संरक्षण, प्रशोधन र बजारीकरणका लागि रु. १ करोड ९० लाख विनियोजन गरेको छ। Ministry of Economic Affairs and Planning

Open questions

• How much of the value of collected herbs stays with local collectors and the province?सङ्कलित जडीबुटीको मूल्यको कति हिस्सा स्थानीय सङ्कलक र प्रदेशमा रहन्छ?

Cannabis (gaja) cultivation: a national debate with provincial stakesगाँजा खेती: प्रदेशसँग पनि सरोकार राख्ने राष्ट्रिय बहस

Proposals to allow cannabis cultivation for medicine or industry are debated nationally and in some provinces. Policy Nepal does not support or oppose them. Federal law already contains a narrow exception about wild cannabis in the western hills (below). We found no Karnali provincial bill on cannabis in the sources reviewed.औषधि वा उद्योगका लागि गाँजा खेती खुला गर्ने प्रस्तावबारे राष्ट्रियस्तरमा र केही प्रदेशमा बहस भइरहेको छ। पोलिसी नेपाल यसको पक्ष वा विपक्षमा छैन। सङ्घीय कानुनमै पश्चिमी पहाडमा आफैँ उम्रने गाँजासम्बन्धी साँघुरो अपवाद छ (तल हेर्नुहोस्)। हामीले हेरेका स्रोतमा गाँजासम्बन्धी कर्णाली प्रदेशको विधेयक भेटिएन।

What the law says now

• Section 4(a) of the federal Narcotic Drugs (Control) Act, 2033 bans cultivating, producing, buying, selling, transporting, storing or consuming cannabis, with penalties in section 14. Section 5 lets the federal government make rules allowing licensed collection of charas from wild cannabis in the western hills for a set period.सङ्घीय लागू औषध (नियन्त्रण) ऐन, २०३३ को दफा ४(क) ले गाँजाको खेती, उत्पादन, खरिद-बिक्री, ओसारपसार, सञ्चय र सेवनमा प्रतिबन्ध लगाएको छ र दफा १४ मा सजाय तोकिएको छ। दफा ५ ले पश्चिमी पहाडमा आफैँ उम्रने गाँजाबाट तोकिएको अवधिसम्म अनुमतिपत्र लिई चरेस सङ्कलन गर्न दिने नियम बनाउन सङ्घीय सरकारलाई अधिकार दिएको छ। Nepal Law Commission
• 'Drugs and pesticides' are on the federal–provincial concurrent list (Schedule 7, item 9) and criminal law is federal (Schedule 5, item 30). A provincial law on concurrent matters is invalid to the extent it conflicts with federal law (Article 57(6)).'औषधि र विषादी' सङ्घ र प्रदेशको साझा सूचीमा (अनुसूची ७, क्रम ९) छ र फौजदारी कानुन सङ्घको अधिकार (अनुसूची ५, क्रम ३०) हो। साझा विषयमा बनेको प्रदेश कानुन सङ्घीय कानुनसँग बाझिएमा बाझिएको हदसम्म अमान्य हुन्छ (धारा ५७(६))। Nepal Law Commission

What governments have done

• In 2020 a private bill to allow licensed cultivation of cannabis mainly for medical use and export was registered in the House of Representatives by Sher Bahadur Tamang (then Nepal Communist Party), and Birodh Khatiwada (same party) tabled a proposal backed by other ruling-party lawmakers. We found no record of either being passed.सन् २०२० मा मुख्यतः औषधीय प्रयोग र निकासीका लागि अनुमतिसहित गाँजा खेती गर्न दिने निजी विधेयक शेरबहादुर तामाङ (तत्कालीन नेकपा) ले प्रतिनिधि सभामा दर्ता गरेका थिए, र सोही दलका विरोध खतिवडाले सत्तारूढ दलका अन्य सांसदको समर्थनसहित प्रस्ताव पेस गरेका थिए। यी पारित भएको अभिलेख हामीले भेटेनौँ। The Kathmandu Post
• The federal government's FY 2081/82 policy and programme promised legal arrangements to encourage medicinal use and regulated production of cannabis; the Auditor General reports this had not been implemented.नेपाल सरकारको आ.व. २०८१/८२ को नीति तथा कार्यक्रमले गाँजाको औषधीय उपयोग र नियन्त्रित उत्पादन प्रोत्साहन गर्न कानुनी प्रबन्ध गर्ने भनेको थियो; महालेखापरीक्षकका अनुसार यो कार्यान्वयन भएको छैन। Office of the Auditor General
• Gandaki Province enacted its own Act on cannabis cultivation for medicinal and industrial purposes after its Province Head had first returned the bill, saying it conflicted with the federal Narcotic Drugs (Control) Act. Export and sale under that Act still follow federal law.गण्डकी प्रदेशले औषधिजन्य तथा औद्योगिक प्रयोजनका लागि गाँजा खेतीसम्बन्धी आफ्नै ऐन बनायो; त्यसअघि प्रदेश प्रमुखले सङ्घीय लागू औषध (नियन्त्रण) ऐनसँग बाझिएको भन्दै विधेयक फिर्ता पठाएका थिए। उक्त ऐनअन्तर्गत पनि निकासी र बिक्री सङ्घीय कानुनबमोजिम हुन्छ। Provincial Assembly Secretariat · Kantipur

Arguments made for

• Argued that licensed cultivation, mainly for medical use and export, could earn significant income for Nepal, with a regulatory board and licences from local or district authorities.नियामक बोर्ड र स्थानीय वा जिल्लास्तरबाट अनुमतिपत्रसहित, मुख्यतः औषधीय प्रयोग र निकासीका लागि गरिने खेतीबाट नेपालले उल्लेख्य आम्दानी गर्न सक्ने तर्क गरे। — Sher Bahadur Tamang, sponsor of the 2020 private billशेरबहादुर तामाङ, सन् २०२० को निजी विधेयकका प्रस्तावक The Kathmandu Post

Arguments made against

• Said a province cannot legalise cultivation on its own while the federal Act treats cannabis as a narcotic and bans it.सङ्घीय ऐनले गाँजालाई लागू औषध मानी प्रतिबन्ध लगाएसम्म प्रदेशले एक्लै खेतीलाई वैधानिकता दिन नसक्ने बतायो। — Office of the Gandaki Province Headगण्डकी प्रदेश प्रमुखको कार्यालय Kantipur
• Cautioned that not all strains have medicinal value and that only plants with suitable THC levels should be allowed, with more research before commercial cultivation.सबै जातमा औषधीय गुण नहुने, उपयुक्त टीएचसी मात्रा भएका बिरुवा मात्र अनुमति दिनुपर्ने र व्यावसायिक खेतीअघि थप अनुसन्धान चाहिने भन्दै सावधानी अपनाउन भने। — Ranta Thapa, agriculture researcher (2020)रण्टा थापा, कृषि अनुसन्धानकर्ता (सन् २०२०) The Kathmandu Post

Questions to ask

• Would any change need the federal Narcotic Drugs (Control) Act to be amended first, and is anyone proposing that?कुनै पनि परिवर्तनका लागि पहिले सङ्घीय लागू औषध (नियन्त्रण) ऐन संशोधन गर्नुपर्छ कि पर्दैन, र कसैले त्यस्तो प्रस्ताव गरेको छ?
• Who would buy legally grown cannabis, and how would diversion to illegal markets be prevented?कानुनी रूपमा उत्पादित गाँजा कसले किन्छ, र अवैध बजारमा जानबाट कसरी रोकिन्छ?
• What evidence on farmers' incomes, health effects and enforcement costs supports or weakens the proposal?किसानको आम्दानी, स्वास्थ्य असर र कार्यान्वयन खर्चबारे कुन प्रमाणले प्रस्तावलाई बलियो वा कमजोर बनाउँछ?
• Has the federal government ever used its power under section 5 to license collection of charas from wild cannabis in the western hills, and with what result?पश्चिमी पहाडमा आफैँ उम्रने गाँजाबाट चरेस सङ्कलनको अनुमति दिन दफा ५ अन्तर्गतको अधिकार सङ्घीय सरकारले कहिल्यै प्रयोग गरेको छ, र त्यसको नतिजा के भयो?
• In remote districts with few roads, could licensing and inspection be done in practice?सडक कम भएका दुर्गम जिल्लामा अनुमतिपत्र र निरीक्षण व्यवहारमा सम्भव छ?

Which level of government is responsible

Questions to ask of any proposal

• Karnali spent about 64 per cent of its FY 2081/82 budget; what in the proposal would make spending faster or better, not just bigger?आ.व. २०८१/८२ मा कर्णालीले बजेटको करिब ६४ प्रतिशत मात्र खर्च गर्‍यो; प्रस्तावमा खर्चलाई बढी मात्र होइन, छिटो र गुणस्तरीय बनाउने के छ?
• Does the proposal reach the most remote districts (Humla, Mugu, Dolpa, Kalikot), or mainly the district headquarters and Surkhet?प्रस्ताव सबैभन्दा दुर्गम जिल्ला (हुम्ला, मुगु, डोल्पा, कालिकोट) सम्म पुग्छ, कि मुख्यतः जिल्ला सदरमुकाम र सुर्खेतमा सीमित छ?
• For apples, herbs or tourism, does it explain how produce or visitors will reach markets (roads, flights, storage), and who pays?स्याउ, जडीबुटी वा पर्यटनमा उत्पादन वा पर्यटक बजारसम्म कसरी पुग्छन् (सडक, उडान, भण्डारण), र खर्च कसले बेहोर्छ भन्ने स्पष्ट छ?
• Is the activity the province's responsibility, or does it depend on the federal government (national parks, large hydropower, airports)?यो काम प्रदेशको जिम्मेवारी हो, कि सङ्घ (राष्ट्रिय निकुञ्ज, ठूला जलविद्युत्, विमानस्थल) मा निर्भर छ?
• How does it reduce earthquake and other disaster risk, especially for housing and schools?विशेषगरी आवास र विद्यालयका लागि भूकम्प र अन्य विपद् जोखिम कसरी घटाउँछ?

What we could not establish

• The text of Karnali's second periodic plan, approved in early 2025 according to Kantipur, could not be obtained because the provincial planning commission's website did not respond; targets from it are not included.कान्तिपुरअनुसार सन् २०२५ को सुरुमा स्वीकृत कर्णालीको दोस्रो आवधिक योजनाको पाठ प्रदेश योजना आयोगको वेबसाइट नचलेकाले प्राप्त हुन सकेन; यसका लक्ष्य समावेश गरिएका छैनन्। Kantipur
• Cited data on apple production, cold storage capacity, herb harvests (including yarsagumba) and tourist arrivals at Rara.स्याउ उत्पादन, शीत भण्डार क्षमता, जडीबुटी (यार्सागुम्बासमेत) सङ्कलन र रारामा पर्यटक आगमनको स्रोतसहितको तथ्याङ्क।
• Final government figures on Jajarkot earthquake damage and the progress of reconstruction.जाजरकोट भूकम्पको क्षतिको अन्तिम सरकारी तथ्याङ्क र पुनर्निर्माणको प्रगति। United Nations Development Programme
• Provincial-level Nepal Rastra Bank data were not reviewed.नेपाल राष्ट्र बैंकको प्रदेशस्तरीय तथ्याङ्क हेरिएको छैन।